MEV چیست؟ چگونه ماینرها و ولیدیتورها از تراکنش‌ها سود می‌برند

MEV چیست؟ MEV یا « حداکثر ارزش قابل استخراج » به سود اضافی‌ اشاره دارد که ولیدیتورها (و پیش‌تر ماینرها) با کنترل ترتیب، گنجاندن یا حذف تراکنش‌ها در بلاک، فراتر از پاداش استاندارد و گس فی (Gas Fee) به دست می‌آورند. این پدیده، که ابتدا با نام « ارزش قابل استخراج ماینر » شناخته می‌شد و پس از گذار اتریوم (ETH) به اثبات سهام (PoS) به Maximal Extractable Value تغییر یافت. این امر، مستقیماً بر تجربه کاربران، انصاف بازار و سطح تمرکززدایی شبکه تأثیر می‌گذارد و می‌تواند هزینه‌های پنهان تراکنش را افزایش دهد یا کارایی دیفای (DeFi) را بهبود بخشد. در این مقاله، MEV را به زبانی فنی اما ساده و گام‌به‌گام بررسی خواهیم کرد.

مفهوم MEV و سیر تحول آن در بلاک‌چین‌ها

تعریف MEV: حداکثر ارزش قابل استخراج چیست؟

Maximal Extractable Value، حداکثر سودی است که ولیدیتورها (اعتبارسنج‌ها/تولیدکنندگان بلاک) با تغییر ترتیب، افزودن یا حذف تراکنش‌ها در بلاک به دست می‌آورند؛ سودی فراتر از پاداش بلاک و کارمزد گس. این مفهوم ابتدا در ethereum.org معرفی شد و اکنون به یکی از موضوعات اصلی پژوهش بلاکچین تبدیل شده است. ولیدیتورها با مشاهده مم‌پول (Mempool) عمومی، فرصت‌های سودآور را شناسایی می‌کنند.

از ارزش قابل استخراج ماینر تا حداکثر ارزش قابل استخراج

در دوران اثبات کار (PoW)، این پدیده، Miner Extractable Value نام داشت، زیرا ماینرها کنترل ترتیب تراکنش‌ها را در دست داشتند. پس از مهاجرت اتریوم به اثبات سهام در ۲۰۲۲ با بروزرسانی مرج (The Merge)، اصطلاح ذکر شده به Maximal Extractable Value تغییر کرد تا ولیدیتورها را نیز شامل شود.

بیشتر بخوانید: الگوریتم اثبات کار و اثبات سهام چیست؟ مقایسه PoW و PoS در بلاکچین

چرا MEV اهمیت حیاتی یافت؟

رشد انفجاری DeFi و صرافی‌های غیرمتمرکز (DEX) باعث شد MEV به چالشی کلیدی تبدیل شود؛ زیرا ترتیب تراکنش‌ها مستقیماً بر قیمت، لغزش (اسلیپیج) و سود کاربران اثر می‌گذارد. پژوهش‌های Arxiv نیز نشان می‌دهد که بخش عمده سود حداکثر ارزش قابل استخراج از اطلاعات زودتر دیده‌شده در مم‌پول ناشی می‌شود که می‌تواند انصاف بازار را مختل کند و تمرکززدایی را تهدید نماید. هرچند برخی اَشکال آن، کارایی بازار را بهبود می‌بخشد.

مکانیزم‌های استخراج MEV: ولیدیتورها چگونه سود اضافی به دست می‌آورند؟

پیش‌دستی (Front-running): سود از دانش زودتر

در front-running، بات‌های MEV تراکنش کاربر را در مم‌پول می‌بینند و با کارمزد بالاتر، تراکنش مشابهی را زودتر اجرا می‌کنند. این روش در یونی‌سواپ (UNI) شایع است؛ به طوری که ربات قبل از خرید بزرگ کاربر، توکن را ارزان می‌خرد، قیمت را بالا می‌برد و کاربر با قیمت بدتر معامله می‌کند. طبق گزارش‌ها، این استراتژی یکی از رایج‌ترین شکل‌های MEV است.

دنباله‌روی سودآور (Back-running): بهره‌برداری از تغییرات پس از معامله

Back-running پس از اجرای تراکنش کاربر رخ می‌دهد و مهاجم از تغییرات قیمت ناشی از سواپ بزرگ سود می‌برد. نمونه بارز آن آربیتراژ (Arbitrage) بدون ریسک در Uniswap است. در ادامه، بسیاری از بات‌ها front-running و back-running را ترکیب می‌کنند تا سود را به حداکثر برسانند.

حمله ساندویچی (Sandwich Attack): گیر انداختن کاربر

Sandwich Attack ترکیبی از دو روش است: خرید قبل و فروش بعد از تراکنش کاربر که او را « ساندویچ » می‌کند. این حمله لغزش را شدیداً افزایش می‌دهد و بیشترین آسیب را به کاربران خرد دیفای وارد می‌کند.

قدرت کلیدی: کنترل ترتیب تراکنش‌ها

عامل اصلی همه این روش‌ها، کنترل ترتیب تراکنش‌ها توسط اعتبارسنج‌ها یا سازندگان بلاک است. با دیدن Mempool کامل، آن‌ها ترتیب بهینه از آربیتراژ مفید تا حملات مخرب را برای حداکثر سود انتخاب می‌کنند که این مسئله، انصاف بازار را تهدید می‌کند.

تأثیر حداکثر ارزش قابل استخراج بر کاربران، شبکه و کارایی بازار

هزینه‌های پنهان برای کاربران عادی

برای کاربران دیفای، MEV اغلب تجربه‌ای ناعادلانه و گران‌تر ایجاد می‌کند. حملات ساندویچی و پیش‌دستی نیز باعث افزایش لغزش و اجرای معاملات با قیمت نامناسب می‌شوند. طبق تحلیل‌ Forbes بخش بزرگی از هزینه‌های پنهان در صرافی‌های غیرمتمرکز مانند یون‌سواپ ناشی از استخراج MEV است، نه کارمزد رسمی پروتکل.

تهدید تمرکززدایی شبکه

حداکثر ارزش قابل استخراج می‌تواند قدرت را متمرکز کند. ولیدیتورهایی که به ربات‌های پیشرفته، زیرساخت سریع و ارتباط مستقیم با سازندگان بلاک دسترسی دارند، سود بیشتری به دست می‌آورند. این نابرابری با اصل تمرکززدایی در تضاد است که آن را تبدیل به تهدیدی ساختاری برای بلاکچین می‌کند.

جنبه‌های مثبت در کنار محدودیت‌ها

با وجود آثار منفی، MEV گاهی کارایی بازار را بهبود می‌بخشد؛ به نحوی که آربیتراژ خودکار، اختلاف قیمت‌ها را سریع‌تر اصلاح می‌کند. بااین‌حال، بدون مکانیزم‌های کنترلی مانند PBS یا MEV-Boost، اثرات منفی، افزایش هزینه‌ها و کاهش انصاف، بر منافع کاربران و پایداری شبکه غلبه می‌کند.

راهکارها و رویکردهای کاهش MEV در بلاک‌چین‌های مدرن

Flashbots و MEV-Boost: رقابت سالم‌تر

فلش‌بات (Flashbots) با ابزار MEV-Boost آسیب‌های حداکثر ارزش قابل استخراج را کاهش داد. این سیستم به ولیدیتورها امکان می‌دهد تا بلاک‌ها را از سازندگان تخصصی (builders) بدون درگیری مستقیم در استراتژی‌های مخرب، دریافت کنند. همچنین، جستجوگران، بسته‌های تراکنش را ارسال می‌کنند، سازندگان، بلاک بهینه می‌سازند و ولیدیتورها، بهترین پیشنهاد را انتخاب می‌کنند. بر اساس داده‌ها، این مدل، شفافیت را افزایش داده و دسترسی عادلانه‌تر به MEV را برای همه فراهم می‌کند.

جداسازی پیشنهاددهنده و سازنده (PBS): کاهش تمرکز قدرت

Proposer-Builder Separation نقش ولیدیتور (پیشنهاددهنده) را از سازنده بلاک جدا می‌کند. ولیدیتور فقط بلاک را پیشنهاد می‌دهد و سازنده، ترتیب تراکنش‌ها را برای حداکثر ارزش قابل استخراج مدیریت می‌کند. این مکانیزم، تمرکز قدرت را کاهش داده و حملات زمان‌باندی (Time-Bundit Attacks) را محدود می‌کند. از طرفی، ethereum.org آن را یکی از مهم‌ترین ارتقاهای آینده اتریوم می‌داند که انصاف و مقاومت در برابر سانسور را تقویت خواهد کرد.

طراحی‌های نوین: رمزنگاری و حراج دسته‌ای

بلاکچین‌ها با رمزنگاری مم‌پول، حراج دسته‌ای و زمان‌بندی تصادفی، MEV را به حداقل می‌رسانند؛ به این صورت که رمزنگاری، محتوای تراکنش را تا لحظه نهایی پنهان می‌کند و حراج دسته‌ای، اولویت زمانی را حذف می‌نماید. طبق گزارش‌ها، هیچ راه‌حلی کامل نیست، اما ترکیب این رویکردها با PBS و MEV-Boost اثرات مخرب را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.

جمع‌بندی: MEV، چالش و فرصت بلاکچین‌های عمومی

حداکثر ارزش قابل استخراج، یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های فنی و اقتصادی در بلاک‌چین‌های عمومی است؛ جایی که شفافیت کامل Mempool، بدون مکانیزم‌های هوشمند بازار، به نابرابری، افزایش هزینه‌های پنهان و تمرکز قدرت در دست ولیدیتورهای مجهز منجر می‌شود. این پدیده نه تنها تجربه کاربران DeFi را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه اصل تمرکززدایی را نیز تهدید می‌کند. بااین‌حال، شناخت دقیق مکانیزم‌های استخراج MEV، از حملات ساندویچی تا آربیتراژ، برای معامله‌گران، سرمایه‌گذاران و توسعه‌دهندگان حیاتی است. راهکارهایی مانند Flashbots، MEV-Boost و جداسازی پیشنهاددهنده-سازنده (PBS) در حال شکل‌دهی آینده‌ای متعادل‌تر هستند؛ آینده‌ای که کارایی بازار را حفظ کند، انصاف را تقویت نماید و تمرکززدایی واقعی را تضمین کند.

بیشتر بخوانید: تفاوت بین بلاکچین عمومی و بلاکچین خصوصی چیست؟

پرسش‌های متداول