چیا (Chia Network) با نماد XCH یک بلاکچین لایه ۱ است که بهجای ماینینگ پرمصرف از فضای خالی هارد دیسک برای امن کردن شبکه استفاده میکند. این سازوکار «اثبات فضا و زمان» (Proof of Space and Time) نام دارد. چیا را برام کوهن، خالق پروتکل BitTorrent، طراحی کرده و شبکهٔ اصلی آن از مارس ۲۰۲۱ فعال است. XCH ارز بومی این شبکه است. کارمزد تراکنش با آن پرداخت میشود و پاداش «فارمرها» (نسخهٔ چیا از ماینرها) هم با آن داده میشود.
در این صفحه می‌خوانید چیا چطور کار میکند، عرضه و هاوینگ XCH چگونه است، چه تحولاتی در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ داشته و ارتقای بزرگ «چیا ۳.۰» چه چیزی را عوض میکند. همچنین می‌بینید خرید چیا در صرافی ارزینجا چطور انجام میشود و پیش از خرید باید به چه نکاتی توجه کنید.
یادداشت وضعیت (مهر ۱۴۰۵): خرید و فروش آنی (OTC) چیا در ارزینجا فعال است، اما واریز و برداشت XCH فعلاً بسته است. پس XCH خریداریشده تا باز شدن برداشت در کیف پول ارزینجا میماند و نمی‌توانید آن را به کیف پول شخصی منتقل کنید. همچنین نمی‌توانید XCH را از کیف پول دیگری به ارزینجا واریز کنید. پیش از معامله، وضعیت لحظهای را در صفحهٔ بازار ببینید.
چیا (XCH) چیست؟
چیا یک بلاکچین عمومی و متنباز است. هدفش فراهم کردن بستری غیرمتمرکز، امن و کم‌مصرف برای تراکنشها و قراردادهای هوشمند است. شرکت آمریکایی Chia Network Inc. این شبکه را توسعه می‌دهد. این شرکت در سال ۲۰۱۷ در ایالت دلاور تأسیس شد. کد نرمافزار در گیت‌هاب در دسترس است و هر کسی می‌تواند نود یا فارمر خودش را اجرا کند.
تفاوت اصلی چیا با بیت کوین در سازوکار اجماع است. در بیت کوین، ماینرها با دستگاه‌های ASIC و مصرف زیاد برق برای ساخت بلاک رقابت میکنند. در چیا، شرکت‌کنندگان فضای ذخیره‌سازی را با فایلهایی به نام پلات (Plot) پر میکنند. هرچه سهم بیشتری از کل فضای شبکه داشته باشند، احتمال بردن پاداش بلاک برایشان بیشتر است. به همین دلیل به این فعالیت «فارمینگ» (Farming) می‌گویند، نه ماینینگ.
بنیان‌گذار و تیم مدیریت
برام کوهن، طراح BitTorrent، چیا را بنیان گذاشت و تا پایان ۲۰۲۲ مدیرعامل آن بود. طبق اطلاعیهٔ رسمی شرکت، از ۱ ژانویهٔ ۲۰۲۳ جین هافمن (Gene Hoffman) که پیش‌تر مدیر عملیات بود مدیرعامل و رئیس شرکت شد. کوهن هم رئیس هیئت‌مدیره و مدیر ارشد فناوری (CTO) شد. در ماه مه ۲۰۲۱، شرکت حدود ۶۱ میلیون دلار سرمایه جذب کرد. سرمایه‌گذارانی مثل Andreessen Horowitz (a16z)، Slow Ventures و Galaxy Digital در این دور حضور داشتند.
وضعیت عرضهٔ عمومی سهام شرکت
Chia Network Inc. از ۲۰۲۱ بارها از برنامه‌اش برای عرضهٔ عمومی سهام (IPO) در بورس آمریکا گفته و پیش‌نویس محرمانهٔ S-1 را به SEC داده است. با این حال، تا مهر ۱۴۰۵ این عرضه انجام نشده و شرکت هنوز خصوصی است. توجه کنید که سهام شرکت و توکن XCH دو دارایی جدا هستند. خرید XCH به معنای مالکیت سهمی از شرکت نیست.
اثبات فضا و زمان چطور کار میکند؟
سازوکار اجماع چیا دو بخش دارد که با هم امنیت شبکه را تأمین میکنند. اگر با مدل‌های رایج آشنا نیستید، اول مقالهٔ تفاوت اثبات سهام و اثبات کار را بخوانید.
اثبات فضا (Proof of Space)
فارمر بخشی از هارد دیسک خود را با پلاتها پر میکند. پلات فایلی بزرگ از داده‌های رمزنگاری‌شده است. ساختن پلات (Plotting) فقط یک بار پردازش سنگین لازم دارد. بعد از آن، فارمر فقط باید هر چند ثانیه به چالشهای شبکه پاسخ دهد و بررسی کند که آیا یکی از پلات‌هایش جواب معتبری دارد یا نه. این کار مصرف برق کمی دارد. حتی یک رایانهٔ کوچک مثل Raspberry Pi هم می‌تواند حجم زیادی از فضای ذخیره‌سازی را فارم کند.
اثبات زمان (Proof of Time)
بخش دوم یک تابع تأخیر قابلراستیآزمایی (VDF) است. نودهایی به نام Timelord آن را اجرا میکنند. VDF تضمین میکند بین بلاکها زمان مشخصی واقعاً گذشته است. این کار جلوی دست‌کاری ترتیب بلاکها را میگیرد. ترکیب این دو بخش باعث میشود حمله به شبکه هم به فضای ذخیره‌سازی عظیم نیاز داشته باشد و هم به زمان.
پلات، پول و سهم پاداش
پاداش هر بلاک به دو بخش تقسیم میشود. یکهشتم آن به‌اضافهٔ کارمزد تراکنشها به فارمر میرسد و هفتهشتم باقی‌مانده «کوین پول» است. فارمرهای کوچک معمولاً پلات‌هایشان را به یک پول (Pool) وصل میکنند تا درآمد منظم‌تری داشته باشند. شبکه به‌طور میانگین روزانه ۴۶۰۸ بلاک می‌سازد، یعنی تقریباً هر ۱۸ تا ۱۹ ثانیه یک بلاک.
Chialisp و مدل کوین‌ست؛ قراردادهای هوشمند در چیا
چیا برای قراردادهای هوشمند زبان اختصاصی خود را دارد: Chialisp. این زبان تابعی و تورینگ‌کامل است و عوارض جانبی ندارد. حساب‌ها در چیا مثل اتریوم تعریف نمیشوند. چیا از مدل کوین‌ست (Coin Set) استفاده میکند که شبیه مدل UTXO بیت کوین است. در این مدل، هر کوین با یک برنامهٔ Chialisp به نام «پازل» قفل شده است. برای خرج کردن کوین باید جواب درست پازل و امضای لازم ارائه شود.
طبق مستندات رسمی، چون خرج هر کوین مستقل از بقیه است، این مدل پردازش موازی را آسان‌تر میکند. یک برنامه هم نمی‌تواند برنامهٔ دیگری را صدا بزند یا روی آن اثر بگذارد. این ویژگی دامنهٔ برخی خطاها و حمله‌های رایج در قراردادهای هوشمند را محدود میکند.
توکن‌های CAT، استاندارد NFT1 و آفرها
روی شبکهٔ چیا می‌توان توکن ساخت. این توکن‌ها CAT (Chia Asset Token) نام دارند. قواعد صدورشان با برنامه‌ای به نام TAIL تعیین میشود. استاندارد NFT1 هم از ژوئن ۲۰۲۲ برای توکن‌های غیرمثلی فعال است. قابلیت Offer به دو طرف اجازه می‌دهد XCH، CATها و NFTها را بدون واسطه و به‌صورت اتمی با هم معاوضه کنند.
DataLayer برای داده‌های سازمانی
DataLayer یک پایگاه دادهٔ خارج از زنجیره را با هش‌های درخت مرکل به بلاکچین چیا وصل میکند. به این ترتیب هر تغییر در داده‌ها شفاف و قابل حسابرسی میشود. این ابزار بیشتر برای کاربردهای سازمانی طراحی شده که در آن‌ها چند طرف باید به یک مجموعه دادهٔ مشترک اعتماد کنند.
عرضه، ذخیرهٔ استراتژیک و هاوینگ XCH
عرضهٔ XCH برخلاف بیت کوین سقف ثابت ندارد. طبق مستندات رسمی چیا، اولین بلاک شبکه ۲۱ میلیون XCH بهعنوان ذخیرهٔ استراتژیک (Strategic Reserve) یا «پیش‌فارم» ساخت. این مقدار به آدرسی رفت که در کنترل Chia Network Inc. است. بقیهٔ XCH از راه پاداش بلاک به وجود میآید.
- سال‌های اول تا سوم شبکه (۲۰۲۱ تا مارس ۲۰۲۴): ۲ XCH برای هر بلاک
- بعد از هاوینگ اول در مارس ۲۰۲۴ (بلاک ۵٬۰۴۵٬۷۶۰): ۱ XCH برای هر بلاک
- هاوینگ‌های بعدی: هر سه سال یک بار، ابتدا ۰٫۵ و بعد ۰٫۲۵ XCH
- از حدود سال ۲۰۳۳ به بعد: ۰٫۱۲۵ XCH برای هر بلاک به‌صورت دائمی
طبق CoinGecko، در مهر ۱۴۰۵ عرضهٔ در گردش XCH حدود ۱۹ میلیون واحد است. عرضهٔ کل آن، با احتساب ذخیرهٔ استراتژیک، حدود ۳۵ میلیون واحد است. کوچک‌ترین واحد XCH «موجو» (mojo) نام دارد و هر XCH برابر یک تریلیون موجو است. وجود ذخیرهٔ بزرگ در اختیار شرکت یکی از نکاتی است که سرمایه‌گذاران باید در نظر بگیرند.
تاریخچهٔ راه‌اندازی شبکهٔ چیا
شبکهٔ اصلی چیا در ۱۹ مارس ۲۰۲۱ فعال شد و فارمینگ از همان روز شروع شد. اما در هفته‌های اول امکان انتقال XCH وجود نداشت. تراکنشها و زبان Chialisp در ۳ مه ۲۰۲۱ فعال شدند و XCH از همان زمان در صرافی‌های جهانی معامله شد. طبق CoinMarketCap، بالاترین قیمت تاریخی XCH هم در همان روز ثبت شد و قیمت از آن زمان فاصلهٔ زیادی با این سقف گرفته است. بعد از آن، شبکه با سافت‌فورک‌ها و هاردفورک‌های برنامه‌ریزی‌شده به‌روز شده است. فهرست کامل این فورک‌ها در مستندات رسمی چیا منتشر میشود.
تحولات مهم چیا در ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶
هاوینگ ۲۰۲۴ و کاهش فیلتر پلات
در سال ۲۰۲۴ دو کاهش در شبکه انجام شد. پاداش بلاک در مارس از ۲ به ۱ XCH رسید. در ژوئن هم هاردفورک CHIP-12 در بلاک ۵٬۴۹۶٬۰۰۰ فیلتر پلات را کاهش داد. بعد از آن، چند سافت‌فورک دیگر هم فعال شد، از جمله CHIP-36 در مارس ۲۰۲۵ و یک به‌روزرسانی امنیتی در آوریل ۲۰۲۶.
کیف پول ابری، Chia Gaming و Permuto
چیا در جمع‌بندی رسمی سال ۲۰۲۵ از عرضهٔ Chia Cloud Wallet گفت. این کیف پول برای نگهداری امن طراحی شده و سخت‌افزار خاصی لازم ندارد. نسخهٔ آلفای Chia Gaming هم برای بازی‌های نفربه‌نفر بدون واسطه منتشر شد. شرکت همچنین با شریک خود پروژهٔ مالی Permuto Capital را پیش برد.
چیا ۳.۰ و فرمت جدید اثبات فضا
مهم‌ترین تغییر پیش‌رو، هاردفورک چیا ۳.۰ با استانداردهای CHIP-48 و CHIP-49 است. این هاردفورک فرمت جدید پلات (Proof of Space 2.0) را فعال میکند. طبق اعلام رسمی چیا در فوریهٔ ۲۰۲۶:
- در فرمت جدید فقط اندازهٔ k28 مجاز است و هر پلات حدود ۱ گیگابایت حجم دارد.
- پلاتهای جدید عملاً قابل فشرده‌سازی نیستند. فشرده‌سازی در فرمت قدیمی به برخی فارمرها مزیت ناعادلانه می‌داد.
- اثر پلاتهای قدیمی بعد از فعال شدن فورک، طی ۲۵۶ روز به‌تدریج کم میشود. پس فارمرها باید دوباره پلات بسازند.
- حداقل سخت‌افزار فارمینگ به Raspberry Pi 5 با ۸ گیگابایت رم میرسد.
- فارمرها، اپراتورهای نود و کاربرانی که کیف پول نرمافزاری خودشان را اجرا میکنند باید به نسخهٔ ۳.۰ ارتقا دهند. کاربران کیف پول ابری فقط باید مرورگر را تازه کنند.
در مستندات رسمی، این هاردفورک برای بلاک ۹٬۵۶۲٬۰۰۰ و حدود نوامبر ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی شده است. اما طبق یادداشت انتشار نسخهٔ ۲.۷.۴ (سپتامبر ۲۰۲۶)، ارتفاع نهایی بلاک در نسخهٔ ۳.۰ تعیین میشود و فورک چند ماه بعد از انتشار آن فعال خواهد شد. پس این تاریخ ممکن است عقب بیفتد.
مزایا و چالشهای چیا
نقاط قوت
- مصرف انرژی بسیار کمتر از ماینینگ اثبات کار، چون پلاتها فقط یک بار ساخته میشوند.
- امکان مشارکت با سخت‌افزار معمولی و بدون ASIC.
- زبان Chialisp و مدل کوین‌ست با تمرکز بر امنیت قراردادها.
- تیم شناخته‌شده و توسعهٔ مداوم که در فهرست فورک‌ها و نسخه‌های منظم دیده میشود.
ریسک‌ها و نقاط ضعف
- ذخیرهٔ استراتژیک ۲۱ میلیونی در اختیار یک شرکت است و می‌تواند روی بازار اثر بگذارد.
- عرضهٔ نامحدود و تورم دائمی، هرچند تورم بعد از هاوینگ‌ها کم میشود.
- نیاز به ساخت دوباره پلاتها در هاردفورک ۳.۰ هزینه و زمان می‌برد.
- قیمت XCH از سقف ماه مه ۲۰۲۱ فاصلهٔ زیادی گرفته و نوسان آن زیاد است.
عوامل مؤثر بر قیمت چیا
قیمت XCH مثل بقیهٔ ارزهای دیجیتال از روند کلی بازار و قیمت بیت کوین اثر میگیرد. چند عامل هم مخصوص چیا است:
- رویدادهای عرضه: هاوینگ بعدی (حدود ۲۰۲۷) و هر جابه‌جایی در ذخیرهٔ استراتژیک.
- اجرای موفق چیا ۳.۰: سرعت ساخت دوباره پلاتها و فضای کل شبکه بعد از فورک.
- استفادهٔ واقعی از شبکه: تعداد تراکنشها، توکن‌های CAT و محصولاتی مثل Permuto.
- خبرهای شرکتی: مثل پیشرفت یا توقف برنامهٔ عرضهٔ عمومی سهام Chia Network Inc.
- رقابت: با پروژه‌های ذخیره‌سازی و شبکه‌های لایه ۱ دیگر.
قیمت لحظهای چیا به تومان در بالای همین صفحه نمایش داده میشود. این صفحه توصیهٔ سرمایه‌گذاری نیست.
مقایسهٔ چیا با پروژه‌های مرتبط با ذخیره‌سازی
چیا را گاهی کنار پروژه‌های ذخیره‌سازی غیرمتمرکز می‌گذارند، اما کاربردش فرق دارد. در فایل کوین، استورج، سیا کوین و آرویو، فضای دیسک برای نگهداری فایل‌های کاربران اجاره داده میشود. در چیا، فضای دیسک فقط برای امنیت اجماع استفاده میشود و پلاتها دادهٔ مفیدی برای کاربران نگه نمی‌دارند. پس چیا در اصل یک بلاکچین تراکنشی و قرارداد هوشمند است، نه سرویس ذخیره‌سازی فایل.
آموزش خرید چیا از ارزینجا
خرید چیا در ارزینجا با تومان و به‌صورت آنی انجام میشود:
- ثبتنام کنید و احراز هویت را کامل کنید.
- حساب خود را با کارت بانکی به نام خودتان شارژ تومانی کنید.
- در بخش معامله آنی، XCH را انتخاب کنید، مبلغ را وارد کنید و سفارش را تأیید کنید. راهنمای کامل در آموزش ثبت سفارش آنی آمده است.
- XCH بلافاصله به کیف پول ارزینجای شما اضافه میشود. فروش آن هم از همین بخش و به تومان انجام میشود.
مقالهٔ چیا نتورک چیست در بلاگ ارزینجا هم توضیحات بیشتری دارد.
کارمزد خرید چیا و نکات واریز و برداشت
کارمزد معاملات آنی ارزینجا در صفحهٔ کارمزدها آمده است. همان‌طور که در یادداشت وضعیت گفتیم، تا مهر ۱۴۰۵ واریز و برداشت XCH در ارزینجا بسته است. اگر قصد دارید XCH را به کیف پول شخصی منتقل کنید یا فارم کنید، این محدودیت را در نظر بگیرید. پاسخ پرسش‌های عمومی را در سؤالات واریز و برداشت ببینید.
کیف پول مناسب برای نگهداری XCH
نرمافزار رسمی Chia (Reference Wallet) و Chia Cloud Wallet از کیف پولهای اصلی این شبکه‌اند. اگر در آینده برداشت XCH از ارزینجا باز شد و خواستید از کیف پول نرمافزاری استفاده کنید، پیش از هاردفورک ۳.۰ آن را به نسخهٔ ۳.۰ ارتقا دهید. آدرسهای XCH با پیشوند xch1 شروع میشوند. تراکنشها را در اکسپلورر Spacescan میتوانید ببینید. اطلاعات رسمی پروژه در سایت رسمی چیا و مستندات فنی آن منتشر میشود. برای مقایسه با دارایی کم‌نوسان هم میتوانید تتر را ببینید.
جمع‌بندی
چیا (XCH) یکی از معدود بلاکچین‌های لایه ۱ است که امنیتش را با فضای ذخیره‌سازی و زمان تأمین میکند. زبان Chialisp، مدل کوین‌ست و ابزارهایی مثل CAT، NFT1 و DataLayer را هم ارائه می‌دهد. بزرگ‌ترین رویداد پیش‌روی آن هاردفورک چیا ۳.۰ و فرمت جدید پلات است. ذخیرهٔ استراتژیک ۲۱ میلیونی و عرضهٔ نامحدود هم ریسک‌هایی هستند که باید در نظر بگیرید. در ارزینجا میتوانید چیا را آنی با تومان بخرید و بفروشید، اما تا مهر ۱۴۰۵ واریز و برداشت آن بسته است.