اربیتروم (Arbitrum) یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های لایه ۲ اتریوم است و توکن حاکمیتی آن با نماد ARB معامله میشود. این شبکه را شرکت Offchain Labs ساخته است. اربیتروم تراکنشها را بیرون از زنجیرهٔ اصلی اتریوم اجرا میکند و خلاصهٔ آن‌ها را روی اتریوم ثبت میکند. نتیجه کارمزد کمتر و سرعت بیشتر است، در حالی که امنیت نهایی همچنان به اتریوم تکیه دارد. در این صفحه با ساختار فنی اربیتروم، توکن ARB، توکنومیکس، رویدادهای مهم ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ و نحوهٔ خرید آن در ارزینجا آشنا می‌شوید.
یادداشت وضعیت (آبان ۱۴۰۵): خرید و فروش آنی ARB در ارزینجا فعال است، اما واریز و برداشت این توکن در حال حاضر بسته است. پیش از انتقال ARB از کیف پول یا صرافی دیگر، وضعیت واریز را در صفحهٔ کیف پول ارزینجا بررسی کنید.
اربیتروم چیست؟
اربیتروم مجموعه‌ای از فناوری‌ها و شبکه‌هایی است که برای مقیاس‌پذیری اتریوم ساخته شده‌اند. شبکهٔ اصلی آن Arbitrum One نام دارد. این شبکه یک رولآپ خوشبینانه (Optimistic Rollup) است. یعنی تراکنشها به‌طور پیش‌فرض درست فرض می‌شوند و فقط اگر کسی به آن‌ها اعتراض کند، درستی‌شان روی اتریوم بررسی میشود. داده‌های تراکنش روی اتریوم منتشر می‌شوند تا هر کسی بتواند وضعیت شبکه را بازسازی و راستی‌آزمایی کند.
اربیتروم با ماشین مجازی اتریوم (EVM) سازگار است. پس قراردادهای هوشمندی که برای اتریوم نوشته شده‌اند تقریباً بدون تغییر روی آن اجرا می‌شوند. کیف پول‌هایی مثل متامسک هم با افزودن شبکهٔ اربیتروم کار میکنند. همین سازگاری باعث شد پروژه‌های دیفای زیادی، از جمله یونی‌سواپ و GMX، روی اربیتروم فعال شوند.
تفاوت شبکهٔ اربیتروم و توکن ARB
باید بین شبکه و توکن فرق گذاشت. کارمزد تراکنش در Arbitrum One با اتر (ETH) پرداخت میشود، نه با ARB. توکن ARB برای حاکمیت شبکه ساخته شده است. دارندگان آن در ArbitrumDAO دربارهٔ ارتقاهای پروتکل، بودجهٔ خزانه و برنامه‌های اکوسیستم رأی میدهند. پس ARB سهمی در درآمد شبکه یا ابزار پرداخت کارمزد نیست.
تاریخچهٔ اربیتروم و Offchain Labs
Offchain Labs را پژوهشگرانی از دانشگاه پرینستون بنیان گذاشتند. شبکهٔ Arbitrum One در سال ۲۰۲۱ برای عموم راه‌اندازی شد. در سال ۲۰۲۲ ارتقای بزرگ Nitro روی آن اجرا شد. Nitro هستهٔ اجرای شبکه را بر پایهٔ کد کلاینت Geth اتریوم بازنویسی کرد و کارمزدها را کاهش داد. در همان سال شبکهٔ Arbitrum Nova هم برای کاربردهایی با حجم تراکنش زیاد و حساس به هزینه، مثل بازی و شبکه‌های اجتماعی، معرفی شد.
در مارس ۲۰۲۳ (فروردین ۱۴۰۲) توکن ARB عرضه شد و کنترل شبکه به‌تدریج به ArbitrumDAO و بنیاد اربیتروم (Arbitrum Foundation) سپرده شد. بخشی از توکن‌ها از راه ایردراپ به کاربران قدیمی شبکه رسید. مهلت دریافت این ایردراپ در سپتامبر ۲۰۲۳ تمام شد و امروز دیگر قابل دریافت نیست.
اربیتروم چطور کار میکند؟
در اربیتروم یک «توالی‌دهنده» (Sequencer) تراکنشها را دریافت و مرتب میکند و به کاربر تأیید سریع می‌دهد. سپس تراکنشها در دسته‌های فشرده روی اتریوم ثبت می‌شوند. چون هزینهٔ ثبت روی اتریوم بین تعداد زیادی تراکنش تقسیم میشود، کارمزد هر تراکنش برای کاربر بسیار کمتر از شبکهٔ اصلی است.
اثبات تقلب و دورهٔ اعتراض
امنیت رولآپ خوشبینانه به «اثبات تقلب» (Fraud Proof) وابسته است. اعتبارسنج‌ها نتیجهٔ اجرای تراکنشها را روی اتریوم اعلام میکنند. اگر کسی نتیجهٔ اعلام‌شده را نادرست بداند، در یک دورهٔ اعتراض می‌تواند آن را به چالش بکشد. به همین دلیل برداشت از اربیتروم به اتریوم از طریق پل رسمی حدود یک هفته طول میکشد. پلهای شخص ثالث این زمان را کوتاه میکنند، اما ریسک خودشان را دارند.
پروتکل BoLD و اعتبارسنجی بدون مجوز
تا پیش از ۲۰۲۵، فقط فهرست مشخصی از اعتبارسنج‌ها اجازهٔ ثبت اعتراض داشتند. در ۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۵ (۲۴ بهمن ۱۴۰۳) پروتکل BoLD روی Arbitrum One و Nova فعال شد. BoLD اعتبارسنجی را بدون مجوز کرد. حالا هر کسی می‌تواند در دفاع از وضعیت درست شبکه شرکت کند و زمان حل اختلاف هم سقف مشخصی دارد. این تغییر یکی از گام‌های مهم اربیتروم به‌سوی تمرکززدایی بیشتر بود.
فناوری‌های کلیدی اکوسیستم اربیتروم
اربیتروم دیگر فقط یک شبکه نیست. Offchain Labs مجموعه‌ای از ابزارها ساخته که هر کدام نیاز متفاوتی را پوشش میدهند.
Arbitrum Stylus
Stylus در ۳ سپتامبر ۲۰۲۴ روی شبکهٔ اصلی فعال شد. با Stylus، توسعه‌دهندگان می‌توانند علاوه بر سالیدیتی، قرارداد هوشمند را با زبان‌هایی مثل Rust و C/C++ بنویسند. این قراردادها به WebAssembly کامپایل می‌شوند و کنار قراردادهای EVM اجرا می‌شوند و با آن‌ها تعامل دارند. هدف Stylus، اجرای کارآمدتر محاسبات سنگین و جذب برنامه‌نویسانی است که با سالیدیتی آشنا نیستند.
Arbitrum Orbit و زنجیره‌های اختصاصی
با Arbitrum Orbit هر پروژه می‌تواند زنجیرهٔ اختصاصی خودش را بر پایهٔ فناوری اربیتروم بسازد. این زنجیره‌ها می‌توانند لایه ۲ روی اتریوم یا لایه ۳ روی Arbitrum One باشند. سازنده می‌تواند توکن کارمزد، تنظیمات دسترسی و روش ذخیرهٔ داده را انتخاب کند.
Timeboost
Timeboost در آوریل ۲۰۲۵ (اردیبهشت ۱۴۰۴) روی Arbitrum One و Nova فعال شد. این سازوکار ترتیب تراکنشها را تغییر می‌دهد. برنده‌ی یک حراج کوتاه‌مدت می‌تواند تراکنش‌هایش را کمی زودتر وارد صف کند. درآمد این حراج به ArbitrumDAO می‌رسد. هدف آن است که بخشی از ارزشی که پیش‌تر از رقابت ربات‌ها هدر می‌رفت، به خزانهٔ شبکه برگردد.
توکن ARB و کاربردهای آن
ARB یک توکن ERC-20 است که روی Arbitrum One صادر شده و نسخهٔ پل‌شدهٔ آن روی اتریوم هم وجود دارد. کاربردهای اصلی آن:
- رأی‌دهی در ArbitrumDAO: تصمیم دربارهٔ ارتقاهای پروتکل و هزینهکرد خزانه.
- واگذاری رأی: دارندگان می‌توانند حق رأی خود را به نمایندگان (Delegate) بسپارند، بدون انتقال مالکیت توکن.
- معامله و نقدشوندگی: ARB در صرافی‌های متمرکز و غیرمتمرکز معامله میشود و در پروتکلهای دیفای کاربرد دارد.
توجه کنید که برای ارسال ARB روی شبکهٔ Arbitrum One به مقدار کمی ETH برای کارمزد نیاز دارید.
توکنومیکس اربیتروم
عرضهٔ اولیهٔ ARB ده میلیارد توکن بود. طبق مستندات بنیاد اربیتروم، DAO می‌تواند سالانه حداکثر ۲ درصد توکن تازه منتشر کند. تقسیم عرضهٔ اولیه این‌گونه بود:
| بخش | سهم | تعداد توکن |
|---|---|---|
| خزانهٔ ArbitrumDAO | ۳۵٫۲۸٪ | ۳٫۵۲۸ میلیارد |
| تیم، مشارکت‌کنندگان و مشاوران | ۲۶٫۹۴٪ | ۲٫۶۹۴ میلیارد |
| سرمایه‌گذاران | ۱۷٫۵۳٪ | ۱٫۷۵۳ میلیارد |
| ایردراپ کاربران | ۱۱٫۶۲٪ | ۱٫۱۶۲ میلیارد |
| بنیاد اربیتروم | ۷٫۵۰٪ | ۷۵۰ میلیون |
| ایردراپ DAOهای اکوسیستم | ۱٫۱۳٪ | ۱۱۳ میلیون |
سهم تیم و سرمایه‌گذاران با برنامهٔ آزادسازی تدریجی (Vesting) و طی چند سال بعد از عرضه آزاد میشود. آزادسازی‌های دوره‌ای عرضهٔ در گردش را بالا می‌برد و می‌تواند بر قیمت اثر بگذارد. پیش از سرمایه‌گذاری، تقویم آزادسازی را در منابعی مثل CoinGecko بررسی کنید.
حاکمیت ArbitrumDAO
ArbitrumDAO یکی از بزرگ‌ترین DAOهای حوزهٔ کریپتو است. پیشنهادها در انجمن حاکمیت مطرح و بحث می‌شوند و سپس با رأی دارندگان ARB تصویب یا رد می‌شوند. پیشنهادهایی که هستهٔ پروتکل را تغییر میدهند، پیش از اجرا یک دورهٔ تأخیر طولانی‌تر دارند. این تأخیر به کاربران فرصت می‌دهد در صورت مخالفت از شبکه خارج شوند. یک «شورای امنیت» (Security Council) چندامضایی هم برای واکنش اضطراری به آسیب‌پذیری‌ها وجود دارد که اعضای آن با انتخابات دوره‌ای تعیین می‌شوند.
کاربردهای اکوسیستم اربیتروم
اربیتروم از نخستین روزهای فعالیت، مقصد اصلی پروژه‌های دیفای در میان لایه‌های ۲ بوده است. دلیل آن کارمزد پایین، سازگاری با ابزارهای اتریوم و نقدشوندگی زیاد است. کاربردهای مهم این اکوسیستم را می‌توان در چند دسته خلاصه کرد:
- صرافی‌های غیرمتمرکز: مبادلهٔ توکن‌ها با کارمزد کم و بدون نیاز به واسطه.
- معاملات مشتقه: پلتفرم‌های قراردادهای دائمی و آپشن که به تراکنش‌های سریع و ارزان نیاز دارند.
- وام‌دهی و وام‌گیری: پروتکل‌هایی که کاربر در آن‌ها دارایی را وثیقه می‌گذارد و وام می‌گیرد یا سود دریافت میکند.
- بازی و NFT: به‌ویژه روی Arbitrum Nova و زنجیره‌های Orbit که برای حجم بالای تراکنش طراحی شده‌اند.
- پرداخت با استیبل‌کوین: انتقال دلار دیجیتال با کارمزدی بسیار کمتر از شبکهٔ اصلی اتریوم.
هر کدام از این کاربردها ریسک خودش را دارد. پیش از استفاده از هر پروتکل، سابقه، ممیزی امنیتی و میزان نقدشوندگی آن را بررسی کنید.
نحوهٔ انتقال دارایی به شبکهٔ اربیتروم
برای استفاده از اربیتروم باید دارایی را از اتریوم یا شبکهٔ دیگری به آن منتقل کنید. سه راه رایج وجود دارد. راه اول پل رسمی اربیتروم است. واریز از اتریوم به اربیتروم با آن معمولاً چند دقیقه طول میکشد، اما برداشت در جهت عکس به دلیل دورهٔ اعتراض حدود یک هفته زمان می‌برد. راه دوم پلهای شخص ثالث است که سریعترند، ولی به امنیت قراردادهای خودشان وابسته‌اند. راه سوم برداشت مستقیم از صرافی‌هایی است که شبکهٔ Arbitrum One را پشتیبانی میکنند. در هر روش، پیش از ارسال مبلغ اصلی، یک تراکنش آزمایشی کوچک بفرستید و شبکهٔ مقصد را دوباره بررسی کنید. ارسال توکن به شبکهٔ اشتباه یکی از رایج‌ترین دلایل از دست رفتن دارایی است.
مقایسهٔ اربیتروم با دیگر لایه‌های ۲
اربیتروم معمولاً با اپتیمیسم مقایسه میشود که آن هم رولآپ خوشبینانه است. تفاوت اصلی در طراحی سیستم اثبات تقلب، ابزارهای توسعه و مدل اکوسیستم است. اپتیمیسم روی «Superchain» و زنجیره‌های OP Stack تمرکز دارد و اربیتروم روی Orbit و Stylus.
در سوی دیگر، رول‌آپ‌های دانش‌صفر (ZK Rollup) مثل استارک‌نت قرار دارند. این شبکه‌ها درستی تراکنشها را با اثبات رمزنگاری نشان میدهند و به دورهٔ اعتراض یک‌هفته‌ای نیاز ندارند، اما تولید اثبات پیچیدگی و هزینهٔ خودش را دارد. پالیگان هم مجموعه‌ای از راهکارهای مقیاس‌پذیری اتریوم را دنبال میکند.
مزایا و ریسک‌های اربیتروم
مزایا
- کارمزد بسیار کمتر از شبکهٔ اصلی اتریوم و تأیید سریع تراکنش.
- سازگاری کامل با EVM و ابزارهای رایج اتریوم.
- اکوسیستم دیفای بزرگ و نقدشوندگی بالای استیبل‌کوین‌هایی مثل تتر.
- اعتبارسنجی بدون مجوز با BoLD و پشتیبانی از زبان‌های جدید با Stylus.
ریسک‌ها
- توالی‌دهندهٔ شبکه هنوز متمرکز است و توسط یک نهاد اداره میشود.
- آزادسازی تدریجی توکن‌های تیم و سرمایه‌گذاران فشار فروش ایجاد میکند.
- ARB حق مستقیمی بر درآمد شبکه نمی‌دهد و ارزشش بیشتر به حاکمیت و انتظار بازار وابسته است.
- رقابت شدید با دیگر لایه‌های ۲ و ریسک‌های عمومی قرارداد هوشمند و پل‌ها.
کیف پول‌های مناسب برای نگهداری ARB
هر کیف پولی که از شبکه‌های EVM پشتیبانی کند، می‌تواند ARB را روی Arbitrum One نگه دارد. متامسک، تراست ولت و کیف پول‌های سخت‌افزاری مثل لجر از جملهٔ این گزینه‌ها هستند. هنگام ارسال یا دریافت، حتماً شبکهٔ درست را انتخاب کنید. ARB روی اتریوم و ARB روی Arbitrum One دو نسخه با آدرس قرارداد متفاوت‌اند. آدرس قرارداد رسمی را از مستندات اربیتروم یا اکسپلورر Arbiscan بگیرید.
خرید و فروش اربیتروم در ارزینجا
در ارزینجا می‌توانید ARB را به‌صورت آنی و با تومان بخرید یا بفروشید. مراحل کار ساده است:
- در ارزینجا ثبتنام و احراز هویت را کامل کنید.
- حساب خود را با تومان شارژ کنید.
- در بخش خرید آنی، اربیتروم (ARB) را انتخاب کنید، مقدار را وارد کنید و سفارش را تأیید کنید.
همان‌طور که در یادداشت ابتدای صفحه آمد، تا آبان ۱۴۰۵ واریز و برداشت ARB در ارزینجا بسته است. پس ARB خریداری‌شده فعلاً در حساب ارزینجا می‌ماند و می‌توانید آن را از همین‌جا به تومان یا ارزهای دیگر مثل بیت کوین تبدیل کنید.
عوامل مؤثر بر قیمت ARB
قیمت اربیتروم مثل دیگر آلت‌کوین‌ها نوسان زیادی دارد. عوامل اصلی عبارت‌اند از: روند کلی بازار و قیمت اتر، میزان فعالیت و ارزش قفل‌شده در دیفای اربیتروم، برنامهٔ آزادسازی توکن‌ها، تصمیم‌های ArbitrumDAO و رقابت با دیگر لایه‌های ۲. اخبار پروژه‌های بزرگ اکوسیستم، مثل اوراکل‌های چین لینک یا پروتکلهای معاملاتی، هم بر توجه بازار اثر دارد. قیمت لحظه‌ای ARB به تومان را در همین صفحه ببینید و پیش از هر تصمیم مالی خودتان تحقیق کنید. این متن توصیهٔ سرمایه‌گذاری نیست.
نکات امنیتی پیش از خرید ARB
پیش از خرید یا نگهداری اربیتروم، چند نکته را رعایت کنید. فقط از سایت‌ها و حساب‌های رسمی اربیتروم اطلاعات بگیرید. کلاهبرداران اغلب با وعدهٔ «ایردراپ تازهٔ ARB» کاربران را به سایت‌های جعلی می‌کشانند و از آن‌ها می‌خواهند کیف پولشان را وصل کنند یا مجوز خرج توکن بدهند. ایردراپ اصلی ARB در سال ۲۰۲۳ تمام شده است. عبارت بازیابی کیف پول را هرگز با کسی به اشتراک نگذارید. مجوزهای قدیمی قراردادها را هم هر چند وقت یک بار باطل کنید. سرمایه‌گذاری فقط با مبلغی انجام شود که از دست دادنش زندگی شما را مختل نکند.
منابع رسمی اربیتروم
برای اطلاعات دقیق و به‌روز، به سایت رسمی اربیتروم، مستندات فنی و مستندات بنیاد اربیتروم سر بزنید. داده‌های بازار را هم می‌توانید در CoinGecko دنبال کنید.