دی وای دی ایکس (dYdX) یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین صرافی‌های غیرمتمرکز برای معاملات قراردادهای دائمی (Perpetual) است و ارز دیجیتال DYDX توکن بومی آن به شمار می‌رود. این پروژه در سال ۲۰۱۷ کار خود را روی شبکهٔ اتریوم آغاز کرد و امروز روی بلاکچین لایه‌اول اختصاصی خودش، یعنی «زنجیرهٔ dYdX» (dYdX Chain)، اجرا میشود که با Cosmos SDK ساخته شده است. توکن DYDX در این زنجیره برای استیکینگ، تأمین امنیت شبکه و رأیدادن در حاکمیت پروتکل به کار می‌رود. در این صفحه با کارکرد دی وای دی ایکس، تاریخچه، توکنومیک، رویدادهای مهم ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، ریسک‌ها و روش خرید DYDX در ارزینجا آشنا می‌شوید.
وضعیت در ارزینجا (مهر ۱۴۰۵): خرید آنی دی وای دی ایکس در ارزینجا فعال است، اما واریز و برداشت DYDX فعلاً بسته است. پیش از هر انتقال، وضعیت به‌روز را در صفحهٔ کیف پول ارزینجا بررسی کنید.
دی وای دی ایکس چیست؟
دی وای دی ایکس یک صرافی غیرمتمرکز (DEX) با دفتر سفارش (Order Book) است که بیشتر برای معاملهٔ قراردادهای دائمی ارزهای دیجیتال شناخته میشود. برخلاف صرافی‌های مبتنی بر استخر نقدینگی مثل یونی سواپ، در dYdX خریداران و فروشندگان مثل یک صرافی متمرکز سفارش محدود و بازار ثبت میکنند، اما دارایی‌ها در کنترل کیف پول خود کاربر می‌ماند و تسویه روی بلاکچین انجام میشود. اگر با مفهوم صرافی غیرمتمرکز آشنا نیستید، راهنمای صرافی غیرمتمرکز چیست را بخوانید.
واحد تسویه و وثیقه در معاملات dYdX استیبل‌کوین یو اس دی کوین (USDC) است و کارمزد معاملات هم به USDC پرداخت میشود. دی وای دی ایکس از زمان راه‌اندازی تا اواخر ۲۰۲۵ طبق گزارش‌های رسمی بیش از ۱٫۵ تریلیون دلار حجم معاملات تجمعی ثبت کرده است.
تاریخچه و بنیانگذار دی وای دی ایکس
دی وای دی ایکس را آنتونیو جولیانو (Antonio Juliano) در سال ۲۰۱۷ تأسیس کرد. او فارغالتحصیل علوم کامپیوتر دانشگاه پرینستون است و پیش از dYdX بهعنوان مهندس نرم‌افزار در کوینبیس و اوبر کار کرده بود. نسخههای اولیهٔ dYdX روی اتریوم اجرا می‌شدند و امکان معاملهٔ مارجین، وام‌دادن و وام‌گرفتن را فراهم می‌کردند.
از نسخهٔ ۳ تا زنجیرهٔ مستقل
نسخهٔ ۳ (v3) dYdX روی StarkEx، یک راهکار مقیاس‌پذیری لایهدوم اتریوم از سازندگان استارک نت، کار میکرد. در این نسخه دفتر سفارش و موتور تطبیق هنوز توسط یک اپراتور مرکزی اداره می‌شد. تیم dYdX در ژوئن ۲۰۲۲ اعلام کرد که برای غیرمتمرکزکردن کامل این بخش‌ها، بلاکچین اختصاصی خود را روی اکوسیستم کازماس می‌سازد. نخستین بلاک زنجیرهٔ dYdX در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۳ (۴ آبان ۱۴۰۲) تولید شد و نسخهٔ ۴ (v4) پس از پنج تست‌نت و با بیش از ۶۰ ولیدیتور به شبکهٔ اصلی رسید.
تغییرات مدیریتی
جولیانو در مه ۲۰۲۴ پس از هفت سال از سمت مدیرعاملی کنار رفت، اما در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۴ دوباره به این سمت بازگشت. توسعهٔ نرم‌افزار را شرکت dYdX Trading (با نام تجاری dYdX Labs) انجام می‌دهد و بنیاد dYdX (dYdX Foundation) از رشد اکوسیستم و حاکمیت جامعه پشتیبانی میکند.
زنجیرهٔ dYdX چگونه کار میکند؟
زنجیرهٔ dYdX یک بلاکچین اثبات سهام (Proof of Stake) است که با Cosmos SDK ساخته شده و از الگوریتم اجماع CometBFT استفاده میکند. نرم‌افزار این شبکه متن‌باز است و کد آن در گیت‌هاب dydxprotocol در دسترس است.
دفتر سفارش در حافظهٔ ولیدیتورها
نوآوری اصلی نسخهٔ ۴ این است که هر ولیدیتور یک نسخه از دفتر سفارش را خارج از زنجیره و در حافظهٔ خود نگه میدارد. سفارش‌ها بین ولیدیتورها منتشر و تطبیق داده میشوند و فقط معاملات انجامشده روی زنجیره ثبت و تسویه میشوند. به گفتهٔ تیم پروژه، ثبت تک‌تک سفارش‌ها روی بلاکچین برای بازار پرسرعت مشتقات بیش از حد کند بود و این طراحی سرعتی نزدیک به صرافی‌های متمرکز را بدون اپراتور مرکزی فراهم میکند.
کارمزدها و پاداش استیکرها
معامله‌گران کارمزد میکر و تیکر را به USDC و بر اساس حجم معاملاتشان می‌پردازند. بخشی از کارمزدهای معاملات و گس شبکه بهعنوان پاداش به ولیدیتورها و استیککنندگان DYDX می‌رسد. به همین دلیل، برخلاف بسیاری از توکن‌های حاکمیتی، دارندگان DYDX با استیک‌کردن توکن می‌توانند از درآمد واقعی پروتکل سهم بگیرند.
مقایسهٔ نسخهٔ ۳ و نسخهٔ ۴
| ویژگی | نسخهٔ ۳ (v3) | نسخهٔ ۴ (زنجیرهٔ dYdX) |
|---|---|---|
| بستر اجرا | StarkEx، لایهدوم اتریوم | بلاکچین لایه‌اول مستقل با Cosmos SDK |
| دفتر سفارش و تطبیق | اپراتور مرکزی | در حافظهٔ ولیدیتورها، بدون اپراتور مرکزی |
| نقش توکن DYDX | توکن حاکمیتی ERC-20 | توکن بومی برای استیکینگ، امنیت و حاکمیت |
| مقصد کارمزدها | شرکت توسعه‌دهنده | ولیدیتورها، استیکرها و برنامه‌های مصوب جامعه |
ارز دیجیتال DYDX چیست و چه کاربردی دارد؟
توکن DYDX در ۳ اوت ۲۰۲۱ با عرضهٔ کل یک میلیارد واحد به شکل یک توکن ERC-20 روی اتریوم ساخته شد و از ۸ سپتامبر ۲۰۲۱ قابل انتقال شد. با راه‌اندازی زنجیرهٔ dYdX، نسخهٔ اتریومی (که اکنون ethDYDX نامیده میشود) از طریق پل رسمی به توکن بومی زنجیره منتقل میشود. کاربردهای اصلی DYDX امروز این‌ها هستند:
- استیکینگ و امنیت شبکه: ولیدیتورها و نمایندگانشان با استیک DYDX شبکه را ایمن میکنند و از کارمزدها پاداش می‌گیرند. برای آشنایی بیشتر، مطلب استیکینگ چیست را ببینید.
- حاکمیت: دارندگان DYDX دربارهٔ پارامترهای پروتکل، تقسیم درآمد، برنامه‌های تشویقی و خزانهٔ جامعه رأی می‌دهند.
- مشارکت در برنامه‌های پاداش: بخشی از عرضه برای پاداش معامله‌گران و تأمین‌کنندگان نقدینگی در نظر گرفته شده است.
توکنومیک و عرضهٔ DYDX
حداکثر عرضهٔ DYDX یک میلیارد توکن است. طبق داده‌های کوینگکو در مهر ۱۴۰۵، حدود ۸۴۶ میلیون DYDX در گردش است و عرضهٔ کل حدود ۹۵۸ میلیون توکن گزارش میشود.
تخصیص اولیهٔ توکن
| بخش | سهم | توضیح |
|---|---|---|
| جامعه | ۵۰٪ | پاداش معامله‌گران، پاداش تأمین نقدینگی، ایردراپ ۷٫۵٪ برای کاربران قبلی و خزانهٔ جامعه |
| سرمایهگذاران | ۲۷٫۷٪ | با برنامهٔ آزادسازی تدریجی |
| کارکنان و مشاوران | ۲۲٫۳٪ | کارکنان فعلی و آینده و مشاوران |
ایردراپ گذشته‌نگر dYdX در سال ۲۰۲۱ به بیش از ۶۴ هزار آدرس رسید و یکی از بزرگ‌ترین ایردراپ‌های دیفای بود. بعدها حاکمیت جامعه چند بخش از این تخصیص را تغییر داد؛ برای مثال توکن‌های ادعانشدهٔ ایردراپ به خزانهٔ جامعه منتقل شد. توکن‌ها طی حدود پنج سال آزاد شدند و این برنامهٔ آزادسازی در سال ۲۰۲۶ به پایان خود نزدیک میشود.
به‌روزرسانی dYdX Unlimited و MegaVault
به‌روزرسانی dYdX Unlimited در نوامبر ۲۰۲۴ روی زنجیرهٔ dYdX فعال شد و چند قابلیت مهم آورد:
- لیست‌شدن فوری بازارها: هر کسی می‌تواند بدون رأی‌گیری حاکمیتی، بازار دائمی تازه‌ای بسازد. کافی است ۱۰ هزار USDC را به مدت ۳۰ روز در MegaVault سپرده کند.
- MegaVault: یک استخر نقدینگی مشترک که با استراتژی بازارسازی خودکار، برای بازارهای مختلف نقدینگی فراهم میکند و به سپرده‌گذاران USDC سود می‌دهد.
- برنامهٔ معرفی و پاداش بازطراحی‌شده برای جذب معامله‌گران تازه.
طبق اعلام بنیاد dYdX، تا ژانویهٔ ۲۰۲۵ تعداد بازارهای این صرافی به بیش از ۱۷۵ بازار رسید و بسیاری از آن‌ها از مسیر لیست فوری اضافه شده بودند.
بازخرید توکن DYDX در ۲۰۲۵
در مارس ۲۰۲۵ برنامهٔ بازخرید DYDX با اختصاص ۲۵٪ از درآمد خالص پروتکل آغاز شد. توکن‌های بازخریدشده سوزانده نمی‌شوند، بلکه استیک میشوند تا هم از گردش خارج شوند و هم به امنیت شبکه کمک کنند. تا پاییز ۲۰۲۵ بیش از ۵ میلیون DYDX از این راه خریداری شده بود.
در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۵ پیشنهاد حاکمیتی شمارهٔ ۳۱۳ با حدود ۵۹٪ رأی موافق تصویب شد و سهم بازخرید را از ۲۵٪ به ۷۵٪ درآمد خالص پروتکل رساند. طبق این تقسیم، ۵٪ هم به Treasury SubDAO و ۵٪ به MegaVault می‌رسد. این تغییر نشان می‌دهد جامعهٔ dYdX تلاش میکند ارزش درآمد صرافی را مستقیم‌تر به دارندگان توکن منتقل کند.
حاکمیت و خزانهٔ جامعهٔ dYdX
تصمیم‌های مهم زنجیرهٔ dYdX با پیشنهادهای حاکمیتی روی خود زنجیره گرفته میشود و دارندگانی که DYDX استیک کرده‌اند یا آن را به ولیدیتوری سپرده‌اند در رأی‌گیری شرکت میکنند. موضوع این پیشنهادها می‌تواند تغییر پارامترهای فنی، تقسیم کارمزدها، برنامه‌های تشویقی معامله‌گران یا هزینه‌کرد از خزانهٔ جامعه باشد. بحث دربارهٔ پیشنهادها معمولاً پیش از رأی‌گیری در انجمن رسمی جامعهٔ dYdX انجام میشود.
حاکمیت جامعه در گذشته هم تصمیم‌های اثرگذاری گرفته است. برای مثال در دوران نسخهٔ ۳، پاداش استخرهای استیکینگ USDC و DYDX با رأی جامعه صفر شد و بخشی از توکن‌های ادعانشدهٔ ایردراپ به خزانهٔ جامعه رفت. در دوران زنجیرهٔ مستقل، تصویب برنامهٔ بازخرید و افزایش سهم آن به ۷۵٪ نمونهٔ مهم‌تری از نقش مستقیم دارندگان DYDX در اقتصاد پروتکل است. مدیریت توکن‌های بازخریدشده را Treasury SubDAO، یک نهاد فرعی زیر نظر حاکمیت، بر عهده دارد.
معاملات اسپات و ورود به بازار آمریکا
dYdX تا سال ۲۰۲۵ فقط روی قراردادهای دائمی تمرکز داشت. در ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵ این پروژه نخستین محصول معاملات اسپات خود را با دارایی‌های شبکهٔ سولانا راه‌اندازی کرد. این محصول برای نخستین بار به کاربران آمریکایی هم اجازهٔ استفاده از dYdX را داد، هرچند قراردادهای دائمی همچنان برای آن‌ها در دسترس نیست. اطلاعیهٔ رسمی این محصول در وبلاگ dYdX منتشر شده است.
در این محصول کاربران می‌توانند با کیف پول سولانا یا کیف پول شبکه‌های دیگر، یا با ورود اجتماعی، دارایی واریز کنند و بدون سپردن دارایی به واسطه معامله کنند. dYdX در ماه دسامبر کارمزد معاملات اسپات را صفر کرد. با این حال کارمزد طرف‌های سوم، مثل کارمزد شبکهٔ سولانا، همچنان پرداخت می‌شد. این پروژه همچنین حجم معاملات فصل چهارم ۲۰۲۵ خود را حدود ۱۶٫۱ میلیارد دلار اعلام کرد. این ورود به اسپات یعنی dYdX دیگر فقط به درآمد قراردادهای دائمی وابسته نیست و می‌تواند کاربران تازه‌ای جذب کند.
مزایا و معایب دی وای دی ایکس
مزایا
- دفتر سفارش کاملاً غیرمتمرکز روی زنجیرهٔ اختصاصی، بدون اپراتور مرکزی.
- نگهداری دارایی در کیف پول شخصی کاربر (Self-custody).
- مدل درآمدی شفاف: کارمزدها به استیکرها، بازخرید توکن و MegaVault می‌رسند.
- سابقهٔ طولانی از ۲۰۱۷ و حجم معاملات تجمعی بالا.
معایب و ریسک‌ها
- رقابت شدید با صرافی‌های دائمی غیرمتمرکز مثل Hyperliquid، جی ام ایکس و پلتفرم‌های تازه‌ای با کارمزد صفر. کاهش حجم معاملات مستقیماً درآمد پروتکل، بازخرید و پاداش استیک را کم میکند.
- افت شدید قیمت: DYDX از اوج‌های چنددلاری سال ۲۰۲۱ فاصلهٔ زیادی گرفته و در مهر ۱۴۰۵ حدود ۰٫۱۵ دلار معامله میشود.
- ریسک‌های فنی و قانونی معاملات اهرم‌دار و محدودیت دسترسی در برخی کشورها.
برای مقایسهٔ دقیق‌تر، مطلب مقایسهٔ صرافی‌های دائمی dYdX، Hyperliquid و GMX را بخوانید.
عوامل مؤثر بر قیمت DYDX
- حجم معاملات صرافی: چون درآمد پروتکل خرج بازخرید و پاداش استیک میشود، حجم معاملات مهم‌ترین عامل بنیادی است.
- تصمیم‌های حاکمیتی: تغییر سهم بازخرید، برنامه‌های تشویقی و تخصیص خزانه.
- آزادسازی توکن‌ها: عرضهٔ تازه در بازار می‌تواند فشار فروش ایجاد کند.
- رقابت و نوآوری: ورود رقبا و قابلیت‌های تازه مثل اسپات و لیست فوری.
- شرایط کلی بازار: روند بیت کوین و حال‌وهوای بازار دیفای. اطلاعات بیشتر دربارهٔ دیفای را در دیفای چیست بخوانید.
معاملات دائمی در dYdX به زبان ساده
قرارداد دائمی نوعی قرارداد آتی بدون تاریخ سررسید است که به معامله‌گر اجازه می‌دهد با اهرم روی افزایش یا کاهش قیمت یک دارایی معامله کند. قیمت این قراردادها با سازوکار «نرخ تأمین مالی» (Funding Rate) به قیمت بازار نقدی نزدیک می‌ماند. معاملات اهرم‌دار ریسک بالایی دارند و ممکن است کل وثیقه از دست برود. پیش از معامله، راهنمای معاملات فیوچرز و پرپچوال و مطلب نرخ تأمین مالی را مطالعه کنید.
کیف پول و اکسپلورر DYDX
توکن بومی DYDX روی زنجیرهٔ dYdX قرار دارد و با کیف پول‌های سازگار با اکوسیستم کازماس، مثل Keplr و Leap، نگهداری میشود. تراکنش‌ها، ولیدیتورها و وضعیت استیکینگ را می‌توانید در اکسپلورر Mintscan ببینید. DYDX از طریق پروتکل IBC به زنجیره‌هایی مثل اوسموسیس هم منتقل میشود. نسخهٔ قدیمی ethDYDX روی اتریوم با نسخهٔ بومی فرق دارد. پیش از هر انتقال، شبکه را با دقت انتخاب کنید.
خرید دی وای دی ایکس در ارزینجا
در ارزینجا می‌توانید DYDX را با تومان و به‌صورت خرید آنی تهیه کنید:
- در ارزینجا ثبتنام و احراز هویت را کامل کنید.
- کیف پول تومانی خود را شارژ کنید.
- در بخش خرید آنی، دی وای دی ایکس (DYDX) را انتخاب و مبلغ را وارد کنید.
- قیمت لحظهای را بررسی و سفارش را تأیید کنید. توکن خریداریشده در کیف پول ارزینجای شما می‌ماند.
توجه: تا مهر ۱۴۰۵ واریز و برداشت DYDX در ارزینجا بسته است؛ بنابراین فعلاً امکان انتقال این توکن به کیف پول شخصی یا واریز آن از بیرون وجود ندارد. اگر قصد خرید دارایی‌های پایدار را دارید، صفحهٔ خرید تتر را هم ببینید.
جمع‌بندی
دی وای دی ایکس از یک پروژهٔ معاملهٔ مارجین روی اتریوم به یکی از صرافی‌های پیشروی قراردادهای دائمی با بلاکچین مستقل تبدیل شده است. توکن DYDX امروز برای استیکینگ، امنیت شبکه و حاکمیت به کار می‌رود و با برنامهٔ بازخرید ۷۵٪ درآمد، بیش از قبل به عملکرد صرافی وابسته است. در کنار این مزیت‌ها، رقابت سنگین و افت قیمت بلندمدت هم واقعی‌اند. پیش از خرید، اطلاعات را از منابع رسمی مثل سایت رسمی dYdX بررسی کنید و فقط به اندازهٔ ریسک‌پذیری خود سرمایه‌گذاری کنید.