هر بار که در توییتر یا اینستاگرام پست میگذاری، دادههایت به یک شرکت خصوصی تعلق دارد. این شرکت میتواند حسابت را حذف کند، محتوایت را سانسور کند، یا اطلاعاتت را به تبلیغدهندهها بفروشد. شبکههای اجتماعی غیرمتمرکز برای حل همین مشکل ساخته شدهاند. در این مقاله، با دو پروتکل پیشرو یعنی فارکستر و لنز آشنا میشوی و یاد میگیری چطور از آنها استفاده کنی.
شبکه اجتماعی غیرمتمرکز چیست و چه تفاوتی با توییتر دارد؟
شبکه اجتماعی غیرمتمرکز یا DeSoc (Decentralized Social) نوعی پلتفرم است که روی بلاکچین اجرا میشود. دادههای کاربران در آن توسط یک شرکت مرکزی کنترل نمیشود. هر کاربر مالک واقعی محتوا، فالوورها، و هویت دیجیتالش است.
در توییتر اگر اکانتت بن شود، همه چیز از دست میرود. در DeSoc هویت روی بلاکچین است و هیچکس نمیتواند آن را پاک کند. همچنین میتوانی از یک کلاینت به کلاینت دیگر بروی بدون اینکه فالوورهایت را از دست بدهی.
تفاوت اصلی در مالکیت داده است. توییتر دادههایت را میفروشد. DeSoc دادههایت را نزد خودت نگه میدارد. این تفاوت کوچک نیست؛ یک تحول بنیادی در مدل کسبوکار است.
فارکستر (Farcaster) چیست؟
فارکستر یک پروتکل اجتماعی غیرمتمرکز است که روی شبکه Base (لایه 2 اتریوم) ساخته شده. در سال 2021 توسط Dan Romero و Varun Srinivasan که هر دو از اعضای سابق Coinbase بودند، راهاندازی شد. فارکستر برای توسعهدهندگان Web3 یک ابزار قوی است.
هسته اصلی فارکستر یک پروتکل باز است. هر کسی میتواند روی آن اپلیکیشن بسازد. این یعنی اگر یک کلاینت فارکستر شکست بخورد، بقیه همچنان کار میکنند و دادهها از دست نمیروند.
ساختار فنی فارکستر
فارکستر از دو لایه تشکیل شده است. لایه اول روی بلاکچین Base قرار دارد و هویت کاربران (FID یا Farcaster ID) را ذخیره میکند. لایه دوم شبکهای از Hubs است که محتوای پستها را نگه میدارند.
Hubs نودهای غیرمتمرکزی هستند که پیامهای کاربران را همگامسازی میکنند. هر کسی میتواند یک Hub راهاندازی کند. این طراحی باعث میشود فارکستر سریع، ارزان، و مقاوم در برابر سانسور باشد.
برای ثبتنام در فارکستر باید یک کیف پول اتریوم داشته باشی. هزینه ثبتنام سالانه حدود 3 تا 5 دلار است که روی Base پرداخت میشود. این هزینه اسپم را کاهش میدهد.
Warpcast؛ محبوبترین کلاینت فارکستر
Warpcast یک اپلیکیشن موبایل و وب است که روی پروتکل فارکستر ساخته شده. اگر فارکستر را مثل ایمیل در نظر بگیری، Warpcast مثل Gmail است. یعنی یک رابط کاربری برای دسترسی به شبکه.
رابط Warpcast شبیه توییتر است. میتوانی کست (cast) ارسال کنی، دنبال کنی، لایک بزنی، و ریکست کنی. همچنین کانالهای موضوعی مانند /ethereum، /defi، و /nft وجود دارند که شبیه گروههای تخصصی هستند.
Warpcast رسمیترین کلاینت نیست اما محبوبترین است. کلاینتهای دیگری مثل Supercast، Neynar، و Yup هم وجود دارند که هر کدام ویژگیهای متفاوتی دارند.
Frames در فارکستر چیست؟
Frames یکی از جذابترین ویژگیهای فارکستر است. Frame به تو اجازه میدهد یک mini-app تعاملی را مستقیم داخل فید اجرا کنی. نیازی نیست از اپ خارج شوی.
با Frames میتوانی مستقیم از داخل فید کارهای زیر را انجام دهی:
- رایگیری (Poll) از فالوورها
- سواپ توکن مستقیم
- مینت NFT
- خرید بلیط رویداد
- اجرای بازیهای ساده
Frames برای توسعهدهندگان یک API ساده دارد. هر توسعهدهندهای میتواند Frame سفارشی بسازد. این ویژگی فارکستر را به یک اکوسیستم پر از ابزار تبدیل کرده است.
لنز پروتکل (Lens Protocol) چیست؟
لنز پروتکل یک پروتکل اجتماعی غیرمتمرکز است که توسط تیم Aave در سال 2022 راهاندازی شد. اما از اواخر 2024 به شبکه مستقل خودش منتقل شده و دیگر وابسته به Aave نیست. لنز روی Polygon (PolygonPOS) اجرا میشود.
لنز رویکردی متفاوتتر از فارکستر دارد. در لنز همه چیز روی بلاکچین ذخیره میشود؛ از پروفایل گرفته تا پستها و فالوورها. این یعنی شفافیت بیشتر اما هزینههای بالاتر تراکنش.
Profile NFT در لنز پروتکل
در لنز پروتکل هویت کاربر به صورت یک NFT ذخیره میشود. این Profile NFT را میتوانی به کیف پول دیگری منتقل کنی یا حتی بفروشی. هر اپلیکیشنی که روی لنز ساخته شده این NFT را میشناسد.
Profile NFT شامل تمام تاریخچه اجتماعی کاربر است. پستها، کامنتها، فالوورها، و تعاملات همه به این NFT متصل هستند. اگر از یک اپ به اپ دیگر بروی، همه چیز همراهت میآید.
این مدل برای اتصال به دیفای هم مفید است. چون هویت روی بلاکچین است، پروتکلهای دیفای میتوانند از گراف اجتماعی کاربر برای اعتبارسنجی استفاده کنند.
اپلیکیشنهای ساختهشده روی لنز
اکوسیستم لنز شامل دهها اپلیکیشن مختلف است. هر اپ برای یک هدف خاص طراحی شده:
- Hey.xyz: شبیهترین به توییتر در فضای لنز
- Phaver: اپ موبایل با رابط کاربری ساده
- Buttrfly: برای محتوای ویدیویی
- Lenster: کلاینت وب اصلی (اکنون Hey.xyz)
- Orb: اپ موبایل با محوریت NFT
همه این اپها از یک پروفایل استفاده میکنند. فالوورهایت در تمام این اپها یکسان است. این قابلیت interoperability مهمترین مزیت لنز است.
مقایسه فارکستر و لنز پروتکل
هر دو پروتکل هدف یکسانی دارند اما مسیرهای متفاوتی را طی میکنند. انتخاب بین آنها بستگی به نیاز تو دارد.
| ویژگی | فارکستر | لنز پروتکل |
|---|---|---|
| بلاکچین | Base | Polygon |
| ذخیره داده | Hubs (off-chain) | On-chain |
| هویت کاربر | Farcaster ID (FID) | Profile NFT |
| سرعت | بالاتر | کمتر |
| هزینه | 3 تا 5 دلار سالانه | بر اساس گس |
| اتصال دیفای | از طریق Frames | مستقیم |
| کلاینت اصلی | Warpcast | Hey.xyz |
فارکستر سریعتر است و برای توسعهدهندگان انعطاف بیشتری دارد. لنز کاملتر است و اتصال مستقیم به دیفای دارد. اگر به دنبال تجربه کاربری ساده هستی، فارکستر بهتر است. اگر با دیفای کار میکنی، لنز انتخاب بهتری است.
مزایا و معایب شبکههای اجتماعی غیرمتمرکز
مثل هر فناوری جدیدی، DeSoc هم مزایا و معایب خودش را دارد. قبل از ورود باید از هر دو طرف باخبر باشی.
مزایا:
- مالکیت کامل داده و هویت
- مقاومت در برابر سانسور
- قابلیت جابجایی بین کلاینتها بدون از دست دادن فالوور
- اتصال به Web3 و دیفای
- شفافیت بیشتر در عملکرد پلتفرم
معایب:
- کاربران فعال کمتر نسبت به توییتر
- رابط کاربری پیچیدهتر برای تازهکارها
- نیاز به کیف پول کریپتو
- هزینههای تراکنش در برخی پروتکلها
- محتوای غیرقانونی سختتر حذف میشود
مشکل اصلی هنوز تعداد کاربر است. توییتر صدها میلیون کاربر دارد. فارکستر و لنز در مجموع چند صد هزار کاربر فعال دارند. اما این عدد در حال رشد است.
چطور در فارکستر یا لنز پروتکل عضو شویم؟
ثبتنام در هر دو پروتکل به یک کیف پول Web3 نیاز دارد. MetaMask یا Coinbase Wallet گزینههای خوبی هستند. برای تامین گس هم به توکن شبکه مربوطه نیاز داری.
ثبتنام در فارکستر:
- به warpcast.com برو یا اپ Warpcast را دانلود کن
- با کیف پول اتریوم وصل شو
- یک نام کاربری (username) انتخاب کن
- هزینه ثبتنام سالانه را پرداخت کن (روی Base)
- شروع به فالو کردن کن
ثبتنام در لنز:
- به hey.xyz برو
- با کیف پول اتریوم وصل شو
- Profile NFT را بساز (ممکن است نیاز به دعوتنامه داشته باشی)
- یک handle انتخاب کن (مثل @danial.lens)
- شروع به استفاده کن
برای پرداخت هزینهها روی شبکه Base یا Polygon به اتریوم نیاز داری. میتوانی برای خرید اتریوم از صرافیهای معتبر استفاده کنی و بعد آن را به شبکه مربوطه bridge کنی.
سوالات متداول
آیا استفاده از فارکستر و لنز رایگان است؟
ثبتنام در فارکستر هزینه سالانه حدود 3 تا 5 دلار دارد که روی شبکه Base پرداخت میشود. در لنز پروتکل ثبتنام ممکن است رایگان باشد اما هر تراکنش روی Polygon هزینه گس دارد که معمولاً بسیار کم است.
آیا میتوانم محتوایم را از توییتر به فارکستر منتقل کنم؟
انتقال مستقیم محتوا از توییتر به فارکستر امکانپذیر نیست. اما میتوانی حسابت را از اول شروع کنی. برخی ابزارهای شخص ثالث وجود دارند که میتوانند پستهای قدیمی را import کنند اما این ابزارها رسمی نیستند.
تفاوت فارکستر با Mastodon چیست؟
Mastodon روی فدراسیون سرورهای مستقل کار میکند اما از بلاکچین استفاده نمیکند. فارکستر از بلاکچین Base استفاده میکند و هویت کاربران به صورت کریپتوگرافیک تضمین میشود. همچنین فارکستر اتصال مستقیم به کیف پول و دیفای دارد.
آیا دادههای من در لنز پروتکل واقعاً خصوصی است؟
اطلاعات عمومی مثل پستها و فالوورها روی بلاکچین هستند و کاملاً قابل مشاهدهاند. لنز پروتکل برای محتوای خصوصی ابزارهایی ارائه میدهد اما بهطور پیشفرض همه چیز عمومی است. مزیت اصلی مالکیت داده است، نه حریم خصوصی بیشتر.
فارکستر و لنز پروتکل توکن بومی دارند؟
فارکستر توکن بومی ندارد و برای عملکرد خود از ETH روی Base استفاده میکند. لنز پروتکل هم توکن اصلی ندارد اما اکوسیستم آن شامل توکنهای مختلف اپلیکیشنهای ساختهشده روی آن میشود.
شبکههای اجتماعی غیرمتمرکز هنوز در مراحل اولیه هستند اما روند رشد آنها سریع است. اگر وارد دنیای Web3 شدهای، امتحان کردن فارکستر یا لنز تجربه ارزشمندی است. برای شروع، یک کیف پول اتریوم بساز، مقداری ETH تهیه کن، و همین امروز اولین حسابت را در Warpcast یا Hey.xyz ثبت کن. مالکیت دادههایت از همین لحظه شروع میشود.
