دیپ بوک پروتکل (DeepBook Protocol) با توکن DEEP، لایهٔ نقدینگی بومی شبکهٔ سویی (SUI) است. این پروتکل یک دفتر سفارش متمرکز و کاملاً آنچین (Central Limit Order Book یا CLOB) است و صرافیهای غیرمتمرکز، کیف پولها، تجمیعکنندهها و ربات‌های معاملاتی میتوانند معاملات خود را روی آن انجام دهند. توکن DEEP برای پرداخت کارمزد معامله، استیکینگ، دریافت پاداش بازارسازها و حاکمیت این پروتکل استفاده میشود. در این صفحه با کارکرد دیپ بوک، نقش توکن DEEP، توکنومیکس، فرصت‌ها و ریسک‌ها و روش خرید آن در ارزینجا آشنا می‌شوید.
یادداشت وضعیت (آبان ۱۴۰۵): در حال حاضر DEEP در ارزینجا فقط به‌صورت خرید آنی با تومان قابل معامله است. بازار حرفهای برای این ارز فعال نیست و واریز و برداشت DEEP هم فعلاً بسته است. پیش از انتقال دارایی، وضعیت بهروز را در صفحهٔ بازار ببینید.
دیپ بوک پروتکل (DEEP) چیست؟
بیشتر صرافیهای غیرمتمرکز با مدل «بازارساز خودکار» (AMM) کار میکنند. در این مدل قیمت با فرمول استخر نقدینگی تعیین میشود، مثل آنچه در یونی سواپ می‌بینیم. دیپ بوک راه دیگری را انتخاب کرده و همان دفتر سفارش آشنای صرافیهای متمرکز را روی بلاکچین پیاده کرده است. سفارشهای خرید و فروش به ترتیب قیمت و زمان ثبت میشوند و هر وقت قیمت خریدار و فروشنده به هم برسد، به‌طور خودکار تطبیق داده میشوند. همهٔ این کارها در قرارداد هوشمند و روی شبکهٔ سویی انجام میشود.
دیپ بوک رابط کاربری معاملاتی برای کاربر نهایی ندارد. این پروتکل زیرساختی است که برنامه‌های دیگر به آن وصل میشوند و از نقدینگی مشترکش استفاده میکنند. به همین دلیل آن را «کالای عمومی» (Public Good) اکوسیستم سویی می‌نامند. هرچه برنامه‌های بیشتری به دیپ بوک وصل شوند، عمق دفتر سفارش بیشتر و لغزش قیمت برای همه کمتر میشود.
تاریخچه و تیم توسعهٔ دیپ بوک
نسخههای اولیهٔ دیپ بوک همزمان با راه‌اندازی شبکهٔ اصلی سویی معرفی شدند و صرافی‌ها و تجمیع‌کننده‌های این شبکه از همان زمان آن را به کار گرفتند. در آن مرحله پروژه توکن مستقلی نداشت. نقطهٔ عطف اصلی ۱۴ اکتبر ۲۰۲۴ (۲۳ مهر ۱۴۰۳) بود. در این روز نسخهٔ سوم (DeepBook V3) روی شبکهٔ اصلی فعال شد و توکن DEEP هم عرضه شد. نسخهٔ دوم (DeepBookV2) اکنون منسوخ شده و مستندات رسمی سویی نسخهٔ سوم را جایگزین آن معرفی می‌کند.
طبق گزارش‌های منتشرشده هنگام عرضه، توکن DEEP با پشتیبانی بنیاد سویی و با همکاری مشارکت‌کنندگانی مثل Mysten Labs (تیم سازندهٔ سویی) و MovEX توسعه یافت. همزمان با عرضه، دارندگان NFT ویژه‌ای به نام DBClaimNFT که در دورهٔ آزمایشی از پروتکل استفاده کرده بودند، ایردراپ DEEP دریافت کردند.
نکتهٔ مهم برای خوانندگان این است که دیپ بوک یک پروژهٔ هوش مصنوعی یا پلتفرم تحلیل داده نیست و توکن آن هم DEEP است، نه نماد دیگری. برخی منابع فارسی این پروژه را با پروژه‌های هم‌نام اشتباه گرفته‌اند. معیار درست، شناسهٔ کوین روی شبکهٔ سویی و اطلاعات سایت رسمی و مستندات سویی است. اگر جایی توکنی با نام دیپ بوک روی شبکهٔ دیگری دیدید، پیش از هر اقدامی آن را با این منابع تطبیق دهید.
دیپ بوک چطور کار می‌کند؟
معماری نسخهٔ سوم دیپ بوک برای معاملات سریع و کم‌هزینه طراحی شده است. سویی تراکنش‌ها را به‌صورت موازی پردازش می‌کند و نهایی‌شدن آنها کسری از ثانیه طول می‌کشد. این ویژگی برای دفتر سفارش آنچین که باید مدام سفارش ثبت و لغو کند اهمیت زیادی دارد.
دفتر سفارش و تطبیق سفارش‌ها
در دفتر سفارش دو نوع شرکت‌کننده داریم. «سازنده» (Maker) سفارش محدودی ثبت می‌کند که فوراً اجرا نمی‌شود و به عمق بازار اضافه میشود. «گیرنده» (Taker) سفارشی می‌فرستد که با سفارشهای موجود فوراً تطبیق داده میشود. اگر سفارش گیرنده بزرگ باشد، می‌تواند همزمان چند سفارش سازنده را در سطوح قیمتی مختلف پر کند. اولویت اجرا با بهترین قیمت است و در قیمت یکسان، سفارشی که زودتر ثبت شده جلوتر است. این همان منطقی است که معاملهگران از بازارهای حرفهای می‌شناسند، با این تفاوت که اینجا هیچ نهاد مرکزی موجودی کاربران را نگه نمی‌دارد.
استخرها (Pools)
هر جفت معاملاتی، مثلاً SUI/USDC یا DEEP/SUI، یک استخر جداگانه با دفتر سفارش خودش دارد. عملکردهای معاملاتی روی شیء اشتراکی Pool قرار دارند و فهرست استخرهای فعال در مستندات رسمی منتشر میشود.
مدیر موجودی (BalanceManager)
برای ثبت سفارش محدود، معاملهگر یا برنامه به یک BalanceManager نیاز دارد. این شیء موجودی کاربر را نگه می‌دارد و با یک «اثبات معامله» (Trade Proof) به استخرها اجازه می‌دهد سفارش را اجرا کنند. سواپ‌های ساده بدون BalanceManager هم ممکن است و کاربر می‌تواند مستقیم یک کوین را با کوین دیگر عوض کند.
وام آنی (Flash Loan)
نسخهٔ سوم امکان وام آنی دارد. پروتکل‌ها میتوانند دارایی قرض بگیرند و باید آن را در همان تراکنش بازگردانند. این قابلیت برای ابزارهای مسیریابی سفارش، والت‌ها و استراتژی‌های آربیتراژ کاربرد دارد.
راه‌های اتصال توسعه‌دهندگان
توسعه‌دهندگان سه راه برای اتصال دارند: فراخوانی مستقیم توابع دیپ بوک از ماژول Move خودشان، استفاده از SDK تایپ‌اسکریپت (@mysten/deepbook-v3) برای ساخت تراکنش، یا خواندن داده‌های قیمت، دفتر سفارش و تاریخچهٔ معاملات از ایندکسر و RPC سویی.
کاربردهای توکن DEEP
DEEP توکن کاربردی و حاکمیتی پروتکل است و نقش‌های اصلی‌اش این‌هاست:
- پرداخت کارمزد معامله: کارمزدها را میشود با DEEP پرداخت کرد. طبق مثال مستندات رسمی، پرداخت کارمزد با DEEP حدود ۲۰٪ ارزان‌تر از پرداخت با توکن ورودی است.
- استیکینگ و تخفیف کارمزد: کسانی که DEEP را در یک استخر استیک کنند، میتوانند کارمزد معاملهگران گیرنده (Taker) را تا نصف کاهش دهند. این کارمزد در جفت‌های پایدار تا ۰٫۲۵ و در جفت‌های پرنوسان تا ۲٫۵ واحد پایه (bps) پایین می‌آید.
- پاداش بازارسازها: استیککنندگان به نسبت حجم سفارشهای سازنده (Maker) که ایجاد کرده‌اند، پاداش (Rebate) می‌گیرند.
- حاکمیت: سطح کارمزدها و پارامترهای هر استخر با رأی دارندگان استیک‌شدهٔ DEEP تعیین میشود، پس اعداد بالا ممکن است تغییر کنند.
- سوزاندن: طبق توضیحات منتشرشده دربارهٔ توکن، بخشی از کارمزدهایی که با DEEP پرداخت میشود پس از هر دوره (Epoch) سوزانده میشود.
چرا کارمزد با DEEP اهمیت دارد؟
این طراحی بین کاربرد توکن و حجم معاملات پروتکل رابطهٔ مستقیم ایجاد می‌کند. هرچه برنامه‌های بیشتری از دیپ بوک استفاده کنند و حجم معاملات بالاتر برود، تقاضا برای DEEP جهت پرداخت کارمزد و استیکینگ هم بیشتر میشود. بازارسازهای حرفهای که حجم زیادی سفارش می‌گذارند، برای گرفتن پاداش انگیزه دارند DEEP نگه دارند و استیک کنند. البته این رابطه تضمینی برای رشد قیمت نیست، چون قیمت بازار به عوامل زیادی از جمله آزادسازی توکن‌ها و وضعیت کلی بازار بستگی دارد.
توکنومیکس و عرضهٔ DEEP
کل عرضهٔ DEEP ۱۰ میلیارد توکن است که همه در زمان عرضه ایجاد شدند و این عدد سقف عرضه هم هست. هنگام عرضه حدود ۲٫۵ میلیارد توکن در گردش قرار گرفت و طبق برنامهٔ اعلام‌شده، بقیه در حدود هفت سال آزاد میشود. بنابراین عرضهٔ در گردش به‌تدریج بالا میرود.
| بخش | سهم از کل عرضه |
|---|---|
| رشد اکوسیستم | ۶۱٫۵۷٪ |
| مشارکتکنندگان اصلی و حامیان | ۲۸٫۴۳٪ |
| کاربران اولیه (ایردراپ) | ۱۰٪ |
DEEP یک کوین بومی روی شبکهٔ سویی است و نوع آن در کاوشگرها با شناسهٔ 0xdeeb7a4662eec9f2f3def03fb937a663dddaa2e215b8078a284d026b7946c270::deep::DEEP ثبت شده است. برای دیدن تراکنش‌ها و دارندگان می‌توانید از کاوشگر Suiscan استفاده کنید. همیشه شناسهٔ قرارداد را با منبع رسمی تطبیق دهید تا گرفتار توکن‌های جعلی هم‌نام نشوید.
جایگاه دیپ بوک در اکوسیستم سویی
دیپ بوک در لایهٔ زیرین DeFi سویی قرار دارد. برنامه‌هایی مثل صرافی‌ها، تجمیعکنندهها و پروتکل‌های وام‌دهی میتوانند به‌جای ساختن نقدینگی جداگانه، از دفتر سفارش مشترک دیپ بوک استفاده کنند. پروژه‌هایی مانند ستوس پروتکل (CETUS)، ناوی پروتکل (NAVX) و نیم سرویس سویی (NS) هم بخش‌های دیگری از همین اکوسیستم را پوشش می‌دهند. استیبل‌کوین‌هایی مثل تتر (USDT) و USDC هم در جفت‌های معاملاتی شبکه نقش مهمی دارند.
مقایسهٔ دیپ بوک با صرافیهای غیرمتمرکز دیگر
| ویژگی | دیپ بوک (CLOB آنچین) | صرافی AMM |
|---|---|---|
| تعیین قیمت | تطبیق سفارش خریدار و فروشنده | فرمول استخر نقدینگی |
| سفارش محدود | به‌صورت بومی پشتیبانی میشود | معمولاً با ابزار جانبی |
| نقش نقدینگی‌دهنده | بازارساز فعال سفارش می‌گذارد | واریز منفعل دو دارایی به استخر |
| مخاطب اصلی | برنامه‌ها، رباتها و بازارسازها | کاربر نهایی و برنامه‌ها |
مدل دفتر سفارش پیش‌تر هم در پروژه‌هایی مثل دی وای دی ایکس (DYDX) امتحان شده است. تفاوت دیپ بوک این است که تطبیق سفارش را کاملاً روی شبکهٔ لایهٔ اول سویی انجام می‌دهد و به همهٔ برنامه‌های آن شبکه نقدینگی مشترک می‌دهد.
چه کسانی از دیپ بوک استفاده میکنند؟
دیپ بوک برای چند گروه طراحی شده است:
- صرافیهای غیرمتمرکز و تجمیعکنندهها: میتوانند سفارش کاربران را به دفتر سفارش دیپ بوک بفرستند و از عمق بازار آن استفاده کنند، بدون اینکه نقدینگی جداگانه جمع کنند.
- کیف پولها: میتوانند امکان سواپ درون‌برنامه‌ای را با تکیه بر دیپ بوک به کاربرانشان بدهند.
- بازارسازها و ربات‌های معاملاتی: با ثبت سفارشهای محدود، نقدینگی فراهم میکنند و در ازای آن پاداش می‌گیرند.
- پروتکل‌های DeFi دیگر: از قیمت‌ها و وام آنی دیپ بوک در محصولاتی مثل والت‌ها و ابزارهای مسیریابی استفاده میکنند.
کاربر عادی معمولاً مستقیم با دیپ بوک کار نمی‌کند، اما وقتی در یکی از برنامه‌های سویی سواپ انجام می‌دهد، ممکن است بخشی از معامله‌اش از همین دفتر سفارش عبور کند.
مزایای دیپ بوک پروتکل
- نقدینگی مشترک: برنامه‌های مختلف از یک دفتر سفارش استفاده میکنند و نقدینگی بین آنها تکه‌تکه نمی‌شود.
- شفافیت کامل: سفارش‌ها و معاملات روی بلاکچین ثبت میشوند و هر کسی می‌تواند آنها را بررسی کند.
- کارمزد پایین و سرعت بالا: معماری موازی سویی، ثبت و لغو مکرر سفارش را با هزینهٔ کم ممکن می‌کند.
- ترکیب‌پذیری: امکاناتی مثل وام آنی و SDK رسمی، ساخت ابزارهای مالی تازه را برای توسعه‌دهندگان آسان می‌کند.
ریسک‌ها و نکات قبل از سرمایه‌گذاری
- وابستگی به سویی: موفقیت دیپ بوک به رشد و امنیت شبکهٔ سویی گره خورده است و هر مشکلی در این شبکه روی DEEP اثر می‌گذارد.
- آزادسازی توکن: بخش بزرگی از عرضه طی چند سال آزاد میشود و این می‌تواند فشار فروش ایجاد کند.
- ریسک قرارداد هوشمند: مثل همهٔ پروتکل‌های DeFi، احتمال باگ یا حمله وجود دارد.
- رقابت: صرافی‌ها و لایه‌های نقدینگی دیگر، چه در سویی و چه در شبکه‌هایی مثل سولانا، رقیب دیپ بوک هستند.
- نوسان شدید قیمت: DEEP یک توکن نسبتاً جوان است و نوسان‌هایش از ارزهای بزرگ مثل بیت کوین و اتریوم بیشتر است.
این صفحه فقط جنبهٔ آموزشی دارد و توصیهٔ سرمایه‌گذاری نیست. پیش از خرید، تحقیق شخصی کنید و فقط سرمایه‌ای را وارد کنید که توان از دست دادنش را دارید.
خرید دیپ بوک پروتکل (DEEP) از ارزینجا
در ارزینجا می‌توانید DEEP را با تومان و از بخش خرید آنی تهیه کنید:
- در ارزینجا ثبتنام کنید و احراز هویت را کامل کنید.
- کیف پول تومانی خود را شارژ کنید.
- در بخش خرید آنی، DEEP را انتخاب کنید و مقدار را وارد کنید. راهنمای کامل در صفحهٔ ثبت سفارش خرید آنی آمده است.
- سفارش را تأیید کنید تا DEEP به کیف پول ارزینجای شما اضافه شود.
جزئیات کارمزدها را در صفحهٔ کارمزدها ببینید. همان‌طور که در یادداشت بالای صفحه آمده، واریز و برداشت DEEP فعلاً بسته است و بازار حرفهای هم برای آن فعال نیست.
چرا خرید آنی؟
در خرید آنی لازم نیست سفارش بگذارید و منتظر طرف مقابل بمانید. قیمت نهایی پیش از تأیید نمایش داده میشود و معامله فوراً انجام میشود. برای کسانی که با بازارهای حرفهای آشنا نیستند یا می‌خواهند مقدار مشخصی را سریع بخرند، این ساده‌ترین روش است. سابقهٔ خریدهای آنی را هم می‌توانید در بخش تاریخچهٔ معاملات آنی ببینید.
نگهداری DEEP
دارایی‌هایی که در ارزینجا می‌خرید در کیف پول ارزینجا نگهداری میشوند. برای امنیت بیشتر حساب، ورود دومرحله‌ای را فعال کنید.
DEEP روی شبکهٔ سویی است، پس فقط کیف پولهایی که از سویی پشتیبانی میکنند میتوانند آن را نگه دارند. هنگام هر انتقال، شبکه و شناسهٔ کوین را دوباره بررسی کنید. برای اطلاعات رسمی پروژه به وب‌سایت دیپ بوک و مستندات DeepBookV3 در سایت سویی مراجعه کنید.
جمع‌بندی
دیپ بوک پروتکل یک دفتر سفارش آنچین روی سویی است که نقدینگی مشترک را در اختیار صرافی‌ها، کیف پولها و رباتها می‌گذارد. توکن DEEP با کل عرضهٔ ۱۰ میلیارد برای کارمزد، استیکینگ، پاداش بازارسازها و حاکمیت به کار میرود. آیندهٔ این پروژه به رشد DeFi در سویی و جذب برنامه‌های بیشتر بستگی دارد. اگر به اکوسیستم سویی علاقه دارید، DEEP یکی از پروژه‌های زیرساختی آن است که ارزش شناختن دارد. پیش از تصمیم‌گیری، برنامهٔ آزادسازی توکن‌ها، حجم معاملات واقعی پروتکل و تغییرات حاکمیتی کارمزدها را دنبال کنید، چون این سه عامل بیشترین اثر را بر آیندهٔ DEEP دارند. خرید آنی آن در ارزینجا با تومان امکان‌پذیر است.