ریدیوم (Raydium) با نماد RAY یکی از قدیمی‌ترین و پرحجم‌ترین صرافی‌های غیرمتمرکز (DEX) شبکهٔ سولانا است. این پروتکل از سال ۲۰۲۱ فعالیت می‌کند و بر پایهٔ مدل بازارساز خودکار (AMM) کار می‌کند. کاربران بدون واسطه و مستقیم از کیف پول خود توکنها را با هم مبادله می‌کنند و با سپردن دارایی در استخرهای نقدینگی، سهمی از کارمزد معاملات را به دست می‌آورند. ریدیوم امروز فقط یک سواپ ساده نیست. استخرهای نقدینگی متمرکز (CLMM)، لانچپد توکن LaunchLab و بخش معاملات دائمی (Perps) هم بخشی از آن هستند.
توکن RAY دارایی بومی این پروتکل است. بخشی از کارمزد معاملات ریدیوم صرف بازخرید همین توکن از بازار می‌شود. در این صفحه با کارکرد ریدیوم، توکنومیک RAY، رویدادهای مهم پروژه، ریسک‌ها و روش خرید ریدیوم در ارزینجا آشنا می‌شوید.
وضعیت معامله در ارزینجا (مهر ۱۴۰۵): خرید آنی RAY در ارزینجا فعال است، اما بازار حرفهای این ارز و همچنین واریز و برداشت RAY فعلاً بسته است. پیش از هر انتقال، وضعیت لحظهای را در صفحهٔ معامله بررسی کنید.
ریدیوم (RAY) چیست؟
ریدیوم یک پروتکل نقدینگی و معاملهٔ غیرمتمرکز روی بلاکچین سولاناست. در صرافی‌های متمرکز، خریدار و فروشنده از طریق دفتر سفارش به هم می‌رسند. اما در ریدیوم معامله با یک قرارداد هوشمند انجام می‌شود که دو توکن را در یک استخر نگه می‌دارد و قیمت را با فرمول ریاضی تعیین می‌کند. هر کس می‌تواند برای توکن‌های استاندارد SPL سولانا استخر بسازد، به استخرهای موجود نقدینگی اضافه کند یا معامله انجام دهد. برای آشنایی بیشتر با این مفهوم، مقالهٔ صرافی غیرمتمرکز چیست را بخوانید.
ریدیوم یکی از نخستین AMMهای سولانا بود. در سال‌های اول، نقدینگی استخرهایش را به‌صورت سفارش‌های محدود روی دفتر سفارش صرافی سروم (Serum) هم قرار می‌داد. پس از فروپاشی FTX در اواخر ۲۰۲۲، جامعهٔ سولانا سروم را با نام OpenBook فورک کرد و ریدیوم هم به آن منتقل شد. طبق مستندات فعلی ریدیوم، استخرهای AMM v4 دیگر نقدینگی را با OpenBook به اشتراک نمی‌گذارند. معاملات امروز کاملاً از مسیر AMM انجام میشوند.
سرعت و کارمزد پایین به لطف سولانا
چون ریدیوم روی سولانا ساخته شده، تراکنش‌ها در کسری از ثانیه تأیید میشوند و کارمزد شبکه معمولاً بسیار کم است. همین ویژگی ریدیوم را به یکی از مقصدهای اصلی معامله‌گران میم‌کوین‌ها و توکن‌های تازهٔ سولانا تبدیل کرده است. پروژه‌هایی مانند بونک و داگ‌ویف‌هت از نمونه‌های پرحجم این بازارند.
جایگاه ریدیوم در کنار جوپیتر و ارکا
ریدیوم خودش استخرهای نقدینگی را نگه می‌دارد. اما جوپیتر یک تجمیع‌کننده است که برای هر سفارش بهترین مسیر را بین چند صرافی غیرمتمرکز سولانا، از جمله استخرهای ریدیوم، پیدا می‌کند. به همین دلیل بخشی از کاربران حتی بدون باز کردن سایت ریدیوم، از نقدینگی آن استفاده می‌کنند. ارکا هم یک AMM دیگر سولاناست که با استخرهای نقدینگی متمرکز در همین بازار رقابت می‌کند.
ریدیوم چگونه کار می‌کند؟ بازارساز خودکار به زبان ساده
در مدل AMM هر استخر از دو توکن تشکیل می‌شود؛ مثلاً SOL و USDC. وقتی کسی SOL می‌فروشد و USDC برمی‌دارد، نسبت دو دارایی در استخر تغییر می‌کند و قیمت بر اساس فرمول استخر جابه‌جا می‌شود. تأمین‌کنندگان نقدینگی (LPها) در ازای سپردن دارایی، توکن یا موقعیت LP دریافت می‌کنند و سهمی از کارمزد هر معامله به آن‌ها می‌رسد. توضیح کامل این سازوکار را در مقالهٔ بازارساز خودکار (AMM) چیست بخوانید.
انواع استخرهای ریدیوم
- Standard AMM v4: قدیمی‌ترین و پرنقدینگی‌ترین نوع استخر ریدیوم با کارمزد ثابت ۰٫۲۵٪. مستندات ریدیوم آن را برای استخرهای تازه پیشنهاد نمی‌کند و از توکن‌های Token-2022 هم پشتیبانی نمی‌کند.
- CPMM: نسل جدیدتر استخر با فرمول حاصل‌ضرب ثابت که از استاندارد Token-2022 پشتیبانی می‌کند. سطوح کارمزد آن ۰٫۰۱٪، ۰٫۲۵٪ و ۱٪ است.
- CLMM (نقدینگی متمرکز): در این نوع، تأمین‌کننده نقدینگی را فقط در یک بازهٔ قیمتی دلخواه قرار می‌دهد تا سرمایه بهره‌ورتر باشد. سطوح کارمزد ۰٫۰۱٪، ۰٫۰۵٪، ۰٫۲۵٪ و ۱٪ است.
زیان ناپایدار؛ ریسک تأمین‌کنندگان نقدینگی
سپردن دارایی در استخرهای ریدیوم بدون ریسک نیست. اگر قیمت یکی از دو توکن استخر نسبت به دیگری تغییر شدید کند، ارزش سهم شما ممکن است از نگهداری سادهٔ همان دو توکن کمتر شود. به این پدیده «زیان ناپایدار» می‌گویند. در استخرهای CLMM اگر قیمت از بازهٔ انتخابی خارج شود، موقعیت شما دیگر کارمزد نمی‌گیرد. پیش از تأمین نقدینگی، راهنمای زیان ناپایدار در استخرهای نقدینگی را مطالعه کنید.
محصولات و خدمات ریدیوم
ریدیوم در طول چند سال از یک سواپ ساده به مجموعه‌ای از ابزارهای دیفای تبدیل شده است. اگر با این حوزه آشنا نیستید، ابتدا مقالهٔ دیفای چیست را بخوانید.
- Swap: مبادلهٔ مستقیم توکن‌های سولانا از روی کیف پول، با مسیریابی بین استخرهای ریدیوم.
- Liquidity: ساخت استخر تازه یا افزودن نقدینگی به استخرهای موجود و دریافت سهم از کارمزدها.
- Staking: استیک کردن RAY و دریافت پاداش به RAY.
- LaunchLab: لانچپد ساخت و عرضهٔ توکن با منحنی پیوندی (bonding curve).
- Perps: معاملات دائمی (فیوچرز) با اهرم که از نسخهٔ بتای دی ۱۴۰۳ با زیرساخت دفتر سفارش Orderly Network اجرا می‌شود.
LaunchLab؛ پاسخ ریدیوم به جدایی Pump.fun
تا اوایل ۲۰۲۵ توکن‌هایی که در پامپ فان (Pump.fun) به سقف منحنی پیوندی می‌رسیدند، به‌طور خودکار به استخرهای ریدیوم منتقل می‌شدند. این مسیر منبع مهمی از درآمد ریدیوم بود. در مارس ۲۰۲۵ (اسفند ۱۴۰۳) پامپ فان صرافی اختصاصی خود به نام PumpSwap را راه انداخت و مهاجرت توکنها را به آنجا برد. حدود یک ماه بعد، در آوریل ۲۰۲۵ (فروردین ۱۴۰۴)، ریدیوم لانچپد LaunchLab را معرفی کرد. در LaunchLab توکنها روی منحنی پیوندی معامله میشوند و پس از رسیدن به هدف تعیینشده به استخر ریدیوم «فارغ‌التحصیل» میشوند. کارمزد معاملات پیش از فارغ‌التحصیلی در مستندات ریدیوم ۱٪ اعلام شده است. جزئیات بیشتر را در مقالهٔ موفقیت LaunchLab ریدیوم و رشد توکنها بخوانید.
معاملات دائمی (Raydium Perps)
ریدیوم در ژانویهٔ ۲۰۲۵ نسخهٔ بتای معاملات دائمی را با همکاری Orderly Network منتشر کرد. در این بخش سفارش‌ها روی یک دفتر سفارش مشترک ثبت میشوند و ثبت و لغو سفارش نیازی به تراکنش درون‌زنجیره‌ای ندارد. معاملات اهرمی ریسک بسیار بالایی دارند و احتمال لیکویید شدن کل سرمایه وجود دارد.
توکن RAY و کاربردهای آن
RAY یک توکن استاندارد SPL روی سولاناست. آدرس قرارداد (mint) رسمی آن 4k3Dyjzvzp8eMZWUXbBCjEvwSkkk59S5iCNLY3QrkX6R است. پیش از هر انتقال روی شبکه، آدرس را با اکسپلورر Solscan تطبیق دهید تا توکن جعلی هم‌نام نخرید. طبق مستندات رسمی RAY، کاربردهای اصلی این توکن عبارت‌اند از:
- استیکینگ: دارندگان RAY می‌توانند توکن خود را استیک کنند و پاداش RAY بگیرند. برای آشنایی با این مفهوم، مقالهٔ استیکینگ چیست را بخوانید.
- دارایی پایه در استخرها: RAY در بسیاری از جفت‌ارزهای ریدیوم به‌عنوان دارایی پایه یا مقابل استفاده می‌شود.
- بهره‌مندی از بازخرید: بخشی از کارمزد معاملات پروتکل صرف خرید RAY از بازار می‌شود.
برخلاف برخی مطالب قدیمی، مستندات ریدیوم RAY را توکن حاکمیتی معرفی نمی‌کند. برای سواپ، تأمین نقدینگی، ساخت استخر یا استفاده از Perps هم داشتن RAY لازم نیست و کارمزدها با خود توکن‌های معامله‌شده پرداخت میشوند.
توکنومیک ریدیوم: عرضه و توزیع RAY
حداکثر عرضهٔ RAY ۵۵۵ میلیون توکن است و مجوز ضرب (mint authority) آن غیرفعال شده است. یعنی توکن تازه‌ای خارج از این سقف ساخته نمی‌شود. توزیع اولیه طبق مستندات رسمی این‌طور است:
| بخش | درصد | مقدار (RAY) |
|---|---|---|
| ذخیرهٔ استخراج نقدینگی (Mining reserve) | ۳۴٪ | ۱۸۸٬۷۰۰٬۰۰۰ |
| همکاری‌ها و توسعهٔ اکوسیستم | ۳۰٪ | ۱۶۶٬۵۰۰٬۰۰۰ |
| تیم | ۲۰٪ | ۱۱۱٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| نقدینگی | ۸٪ | ۴۴٬۴۰۰٬۰۰۰ |
| جامعه و سرمایه‌گذاران اولیه | ۶٪ | ۳۳٬۳۰۰٬۰۰۰ |
| مشاوران | ۲٪ | ۱۱٬۱۰۰٬۰۰۰ |
آزادسازی و تورم RAY
سهم تیم و سرمایه‌گذاران اولیه ۱۲ ماه کاملاً قفل بود و از ماه سیزدهم تا ماه سی‌وششم به‌صورت روزانه آزاد شد. طبق مستندات، این برنامهٔ آزادسازی در ۲۱ فوریهٔ ۲۰۲۴ (اسفند ۱۴۰۲) کامل شده است. انتشار فعلی پاداش‌ها حدود ۱٫۹ میلیون RAY در سال است و از ذخیرهٔ استخراج پرداخت می‌شود. عرضهٔ در گردش لحظهای را میتوانید در صفحهٔ RAY در CoinGecko ببینید.
مدل درآمد و بازخرید RAY
هستهٔ اقتصادی ریدیوم کارمزد معاملات است. طبق صفحهٔ کارمزدهای پروتکل در مستندات ریدیوم، این کارمزد به این شکل تقسیم می‌شود:
- استخرهای CLMM و CPMM: ۸۴٪ به تأمین‌کنندگان نقدینگی، ۱۲٪ به بازخرید RAY و ۴٪ به خزانه.
- استخرهای AMM v4: ۸۸٪ به تأمین‌کنندگان نقدینگی و ۱۲٪ به بازخرید RAY. در کارمزد ۰٫۲۵٪، یعنی ۰٫۲۲٪ از مبلغ معامله به LPها و ۰٫۰۳٪ به بازخرید می‌رسد.
این درصدها سهم از کارمزد هستند، نه از کل مبلغ معامله. نتیجهٔ این مدل این است که هرچه حجم معاملات ریدیوم بیشتر باشد، فشار خرید بیشتری روی RAY ایجاد می‌شود. به همین دلیل رقابت ریدیوم با صرافی‌های غیرمتمرکز دیگر سولانا، مانند ارکا و پلتفرم تجمیع‌کنندهٔ جوپیتر، و نیز جذب عرضه‌های تازهٔ میم‌کوین، مستقیماً بر درآمد پروتکل اثر می‌گذارد.
تاریخچه و رویدادهای مهم ریدیوم
- ۲۰۲۱: راه‌اندازی ریدیوم به‌عنوان یکی از نخستین AMMهای سولانا با اتصال به دفتر سفارش سروم.
- نوامبر ۲۰۲۲: فروپاشی FTX و انتقال ریدیوم از سروم به فورک جامعه‌محور آن، OpenBook.
- دسامبر ۲۰۲۲ (آذر ۱۴۰۱): نفوذ به کلید خصوصی حساب مالک استخرهای AMM v4 و برداشت حدود ۴٫۴ میلیون دلار از چند استخر. ریدیوم دسترسی مهاجم را لغو کرد، مجوزهای مدیریتی را به چندامضایی منتقل کرد و جبران خسارت کاربران را از خزانه پیشنهاد داد. گزارش این رخداد را در مقالهٔ هک صرافی ریدیوم بخوانید.
- فوریهٔ ۲۰۲۴: پایان برنامهٔ آزادسازی توکن‌های تیم و سرمایه‌گذاران اولیه.
- ژانویهٔ ۲۰۲۵: انتشار نسخهٔ بتای Raydium Perps با همکاری Orderly Network.
- مارس و آوریل ۲۰۲۵: جدایی پامپ فان و راه‌اندازی PumpSwap، و پس از آن معرفی LaunchLab از سوی ریدیوم.
- ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵): سوءاستفاده از باگ کد قدیمی AMM V3 که از ۲۰۲۱ کنار گذاشته شده بود و برداشت حدود ۱٫۳۴ میلیون دلار از پنج استخر قدیمی. طبق گزارش‌ها، ریدیوم اعلام کرد استخرهای فعلی CLMM و AMM v4 آسیب ندیده‌اند، خسارت را از خزانه جبران می‌کند و برنامه‌های قدیمی را از کار می‌اندازد.
مزایا و معایب ریدیوم
نقاط قوت
- سابقهٔ چندساله و نقدینگی عمیق در بسیاری از جفت‌ارزهای سولانا
- تنوع محصولات: سواپ، استخرهای متمرکز، لانچپد و معاملات دائمی
- سقف عرضهٔ ثابت ۵۵۵ میلیونی و پایان آزادسازی توکن‌های تیم
- اتصال مستقیم درآمد پروتکل به بازخرید RAY
ریسک‌ها و نقاط ضعف
- سابقهٔ دو رخداد امنیتی (۲۰۲۲ و ۲۰۲۶) و ریسک همیشگی قراردادهای هوشمند
- وابستگی شدید درآمد به حجم معاملات میم‌کوین‌ها و رقابت سخت با لانچ‌پدها و DEXهای دیگر سولانا
- وابستگی کامل به سلامت و پایداری شبکهٔ سولانا
- نوسان بالای قیمت RAY، مانند بیشتر توکن‌های دیفای
کیف پول مناسب برای نگهداری RAY
چون RAY یک توکن SPL است، هر کیف پولی که از شبکهٔ سولانا پشتیبانی کند می‌تواند آن را نگه دارد. کیف پول‌های نرم‌افزاری محبوب سولانا مانند Phantom و Solflare گزینه‌های رایج هستند. برای راه‌اندازی، راهنمای کامل کیف پول فانتوم را ببینید. برای مبالغ بزرگ، کیف پول سخت‌افزاری که از سولانا پشتیبانی کند (مانند Ledger) امنیت بیشتری دارد. همیشه عبارت بازیابی را آفلاین نگه دارید و فقط از آدرس رسمی raydium.io به کیف پول خود متصل شوید. سایت‌های فیشینگ هم‌نام زیادند. برای مقایسهٔ انواع کیف پول، مقالهٔ کیف پول ارز دیجیتال چیست را بخوانید.
خرید ریدیوم (RAY) از ارزینجا
در ارزینجا میتوانید RAY را با تومان و از بخش خرید آنی تهیه کنید. مراحل کار ساده است:
- در ارزینجا ثبتنام و احراز هویت را کامل کنید.
- حساب خود را با تومان شارژ کنید.
- در صفحهٔ ریدیوم مبلغ یا مقدار RAY را وارد کنید و قیمت لحظهای را ببینید.
- سفارش خرید آنی را تأیید کنید تا RAY به کیف پول ارزینجای شما اضافه شود.
دقت کنید که تا مهر ۱۴۰۵ واریز و برداشت RAY در ارزینجا بسته است. بنابراین فعلاً امکان انتقال RAY از کیف پول شخصی به ارزینجا یا برعکس وجود ندارد و بازار حرفهای این ارز هم فعال نیست. اگر قصد خرید ارزهای پایدار برای معاملات دیگر دارید، صفحهٔ خرید تتر را ببینید.
نکات مهم پیش از خرید ریدیوم
- قیمت RAY به حجم معاملات ریدیوم و وضعیت کلی اکوسیستم سولانا بسیار حساس است. پیش از خرید، روند هر دو را بررسی کنید.
- درآمد بازخرید با حجم معاملات کم و زیاد می‌شود و تضمینی برای رشد قیمت نیست.
- فقط مبلغی را سرمایه‌گذاری کنید که توان از دست دادنش را دارید و سبد خود را متنوع نگه دارید.
- اخبار امنیتی و به‌روزرسانی‌های پروتکل را از کانال‌های رسمی ریدیوم دنبال کنید.
- به توکن‌های جعلی با نام یا نماد مشابه RAY در شبکهٔ سولانا دقت کنید و همیشه آدرس قرارداد را بسنجید.
جمع‌بندی
ریدیوم یکی از ستون‌های دیفای سولاناست. این پروتکل از یک AMM متصل به سروم به مجموعه‌ای از استخرهای CPMM و CLMM، لانچپد LaunchLab و معاملات دائمی رسیده است. توکن RAY با سقف عرضهٔ ۵۵۵ میلیونی، کاربرد استیکینگ و بازخرید از محل کارمزدها، ارزش خود را به میزان استفاده از پلتفرم گره زده است. در مقابل، رقابت شدید در بازار میم‌کوین‌ها و سابقهٔ رخدادهای امنیتی از ریسک‌های جدی آن هستند. برای مطالعهٔ بیشتر، مقالهٔ ریدیوم چیست را در وبلاگ ارزینجا بخوانید.