خرید و فروش زی کش

زی کش (Zcash) با نماد ZEC یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین ارزهای دیجیتال حریم خصوصی است که در اکتبر ۲۰۱۶ راه‌اندازی شد. زی‌کش روی پایهٔ کد بیت کوین ساخته شده و مثل آن سقف عرضهٔ ۲۱ میلیون واحدی و هاوینگ‌های چهارساله دارد. فرقش این است که با فناوری اثبات دانش صفر (zk-SNARK) اجازه می‌دهد فرستنده، گیرنده و مبلغ تراکنش رمزنگاری شود و در عین حال شبکه بتواند درستی همان تراکنش را تأیید کند.

در این صفحه توضیح می‌دهیم زی‌کش چیست و چطور کار می‌کند، استخرهای محافظت‌شدهٔ آن چه فرقی با هم دارند، عرضه و هاوینگ ZEC چطور است و در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ چه اتفاق‌های مهمی برای این شبکه افتاد؛ از ارتقای NU6.1 و جدایی تیم Electric Coin Company تا کشف باگ استخر Orchard و فعال شدن ارتقای Ironwood. در پایان هم روش خرید و فروش زی‌کش در صرافی ارزینجا را می‌خوانید.

زی‌کش (ZEC) چیست؟

زی‌کش یک بلاکچین عمومی با اجماع اثبات کار (Proof of Work) است. برخلاف تصور رایج، بیشتر رمزارزها، از جمله بیت کوین و اتریوم، ناشناس نیستند و فقط «شبه‌ناشناس»اند. یعنی نام صاحب آدرس ثبت نمی‌شود، اما همهٔ آدرس‌ها، مبلغ‌ها و مسیر جابه‌جایی پول روی زنجیره برای همه قابل دیدن است و با تحلیل زنجیره می‌شود آن‌ها را به افراد ربط داد.

زی‌کش به کاربر حق انتخاب می‌دهد. تراکنش می‌تواند مثل بیت کوین کاملاً شفاف باشد یا «محافظت‌شده» (Shielded) انجام شود. در حالت دوم جزئیات تراکنش رمزنگاری می‌شود و گره‌های شبکه فقط با یک اثبات ریاضی مطمئن می‌شوند که پولی دوبار خرج نشده و ZEC تازه‌ای از هیچ ساخته نشده است. به همین دلیل زی‌کش را یکی از نخستین کاربردهای عملی و گسترده اثبات دانش صفر در دنیای رمزارز می‌دانند. اگر با این مفهوم آشنا نیستید، راهنمای اثبات دانش صفر برای مبتدی‌ها را بخوانید.

تاریخچهٔ زی‌کش: از Zerocash تا امروز

پیدایش و مراسم راه‌اندازی

ریشهٔ زی‌کش به پژوهش‌های دانشگاهی پروتکل‌های Zerocoin و Zerocash برمی‌گردد. متیو گرین، استاد دانشگاه جانز هاپکینز، و گروهی از پژوهشگران در سال ۲۰۱۳ کار روی آن‌ها را شروع کردند. بعدها شرکتی به رهبری زوکو ویلکاکس (Zooko Wilcox)، متخصص امنیت و از چهره‌های جنبش سایفرپانک، توسعه را ادامه داد و شبکهٔ اصلی زی‌کش در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۶ راه افتاد.

نسخه‌های اولیهٔ zk-SNARK به یک «راه‌اندازی مورد اعتماد» (Trusted Setup) نیاز داشتند. در مراسمی به نام «سرمونی» (Ceremony) پارامترهای رمزنگاری به‌صورت توزیع‌شده و در چند نقطهٔ جهان ساخته شد و بخش‌های محرمانهٔ آن از بین رفت. اگر کسی آن داده‌ها را نگه می‌داشت، در تئوری می‌توانست ZEC جعلی بسازد. ادوارد اسنودن در سال ۲۰۲۲ گفت با نام مستعار در یکی از این مراسم‌ها شرکت کرده بود. این وابستگی به راه‌اندازی مورد اعتماد بعدها با سیستم اثبات Halo 2 کنار گذاشته شد.

تغییر ساختار سازمان‌ها

شرکت سازندهٔ زی‌کش در فوریهٔ ۲۰۱۹ نام خود را به Electric Coin Company (ECC) تغییر داد. در سال ۲۰۲۰ ECC زیرمجموعهٔ سازمان غیرانتفاعی Bootstrap شد. در کنار آن، بنیاد زی‌کش (Zcash Foundation) نرم‌افزار گره Zebra را توسعه می‌دهد و تیم Shielded Labs روی پروژه‌هایی مثل Crosslink کار می‌کند. در ژانویهٔ ۲۰۲۶ کل تیم ECC پس از اختلاف با هیئت‌مدیرهٔ Bootstrap جدا شد. جزئیات این ماجرا در بخش رویدادهای ۲۰۲۶ آمده است.

زی‌کش چگونه کار می‌کند؟

آدرس‌های شفاف و محافظت‌شده

در زی‌کش دو نوع اصلی آدرس وجود دارد. آدرس شفاف (t-addr) با حرف t شروع می‌شود و مثل آدرس بیت کوین همه چیزش روی زنجیره پیداست. آدرس محافظت‌شده (z-addr) موجودی و تراکنش‌ها را رمزنگاری می‌کند. از ارتقای NU5 در سال ۲۰۲۲ «آدرس یکپارچه» (Unified Address) هم اضافه شد. این آدرس چند نوع گیرنده را در یک رشته جمع می‌کند و کیف پول خودش بهترین گزینه را انتخاب می‌کند. کیف پول‌های امروزی مثل Zashi به‌طور پیش‌فرض موجودی را در استخر محافظت‌شده نگه می‌دارند.

اثبات دانش صفر؛ از zk-SNARK تا Halo 2

وقتی تراکنش محافظت‌شده ارسال می‌شود، کیف پول یک اثبات zk-SNARK می‌سازد. این اثبات نشان می‌دهد ورودی‌ها واقعاً متعلق به فرستنده‌اند، خرج نشده‌اند و جمع ورودی با جمع خروجی و کارمزد برابر است، بدون این‌که آدرس یا مبلغ را فاش کند. در ارتقای NU5 (مه ۲۰۲۲) سیستم اثبات Halo 2 معرفی شد. Halo 2 به راه‌اندازی مورد اعتماد نیازی ندارد، پس استخر Orchard و استخرهای بعدی دیگر به مراسم سرمونی وابسته نیستند.

کلید مشاهده و افشای انتخابی

زی‌کش «کلید مشاهده» (Viewing Key) دارد. صاحب حساب می‌تواند این کلید را به حسابرس، مالیات‌گیر یا شریک تجاری بدهد تا او تراکنش‌ها را ببیند، بدون این‌که بتواند پولی خرج کند. یعنی حریم خصوصی در زی‌کش «انتخابی» است و می‌شود آن را با نیازهای انطباق قانونی هم جور کرد.

استخرهای محافظت‌شده: Sprout، Sapling، Orchard و Ironwood

ZEC محافظت‌شده در «استخرها» (Shielded Pools) نگه داشته می‌شود و هر استخر به یک نسل از فناوری رمزنگاری زی‌کش تعلق دارد:

• Sprout: استخر اولیهٔ ۲۰۱۶. سنگین و کند بود و امروز منسوخ شده است.
• Sapling: در ارتقای سال ۲۰۱۸ فعال شد و ساخت تراکنش محافظت‌شده را آن‌قدر سریع کرد که روی موبایل هم ممکن شد.
• Orchard: از مه ۲۰۲۲ و با NU5 فعال شد و بر پایهٔ Halo 2 و بدون راه‌اندازی مورد اعتماد کار می‌کند.
• Ironwood: استخر تازه‌ای که ۲۸ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ با ارتقای NU6.3 فعال شد. همان ساختار و سیستم اثبات Orchard را دارد، ولی درخت تعهد، مجموعهٔ نالیفایر و حساب موجودی جداگانه دارد و با قالب تراکنش نسخهٔ ۶ کار می‌کند.

هر استخر یک «ترن‌استایل» (Turnstile) دارد. یعنی موجودی کل آن روی زنجیره شمرده می‌شود و هیچ‌وقت نمی‌شود بیش از مقداری که وارد استخر شده از آن بیرون آورد. همین سازوکار به همه اجازه می‌دهد کل عرضهٔ ZEC را بسنجند، حتی وقتی تراکنش‌ها خصوصی‌اند. طبق گزارش Messari، در اواخر ۲۰۲۵ حدود ۴٫۸ میلیون ZEC، یعنی نزدیک به ۲۹ درصد عرضهٔ در گردش، در استخرهای محافظت‌شده بود که بالاترین سطح در تاریخ شبکه به شمار می‌رفت.

استخراج، هاوینگ و عرضهٔ ZEC

زی‌کش با الگوریتم اثبات کار Equihash استخراج می‌شود. از ارتقای Blossom در سال ۲۰۱۹، فاصلهٔ بلاک‌ها حدود ۷۵ ثانیه است. حداکثر عرضه مثل بیت کوین ۲۱ میلیون ZEC است و پاداش بلاک حدوداً هر چهار سال نصف می‌شود. برای مقایسه با سازوکار اثبات سهام، مقایسهٔ اثبات سهام و اثبات کار را ببینید.

هاوینگ‌های زی‌کش

• هاوینگ اول (۱۸ نوامبر ۲۰۲۰): پاداش بلاک از ۶٫۲۵ به ۳٫۱۲۵ ZEC رسید.
• هاوینگ دوم (۲۳ نوامبر ۲۰۲۴، بلاک ۲٬۷۲۶٬۴۰۰): پاداش از ۳٫۱۲۵ به ۱٫۵۶۲۵ ZEC کم شد و هم‌زمان ارتقای NU6 فعال شد.
• هاوینگ بعدی: اواخر ۲۰۲۸ و در بلاک ۴٬۴۰۶٬۴۰۰ انتظار می‌رود. پاداش آن زمان به ۰٫۷۸۱۲۵ ZEC می‌رسد.

طبق داده‌های CoinGecko، در مهر ۱۴۰۵ نزدیک به ۱۷ میلیون ZEC (حدود ۱۶٫۹۷ میلیون) در گردش است، یعنی بخش بزرگی از سقف ۲۱ میلیونی استخراج شده است. منطق هاوینگ و اثرش بر عرضه در راهنمای کامل هاوینگ آمده است.

صندوق توسعه و حاکمیت زی‌کش

بخشی از پاداش هر بلاک زی‌کش صرف توسعهٔ شبکه می‌شود. پس از هاوینگ نوامبر ۲۰۲۴ و ارتقای NU6، از ۱٫۵۶۲۵ ZEC پاداش هر بلاک، ۸۰ درصد به ماینرها، ۸ درصد به کمیتهٔ کمک‌هزینه‌های جامعهٔ زی‌کش (Zcash Community Grants) و ۱۲ درصد به یک «لاک‌باکس» درون‌پروتکلی می‌رسید. این لاک‌باکس قرار بود بعداً با تصمیم جامعه خرج شود.

در نظرسنجی مه ۲۰۲۵ دارندگان ZEC با اکثریت قاطع (حدود ۸۷٫۵ درصد ZEC شرکت‌کننده) مدل «جامعه و دارندگان سکه» را انتخاب کردند. این مدل با ارتقای NU6.1 در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۵ (بلاک ۳٬۱۴۶٬۴۰۰) اجرا شد. از آن پس ۸ درصد پاداش همچنان به کمیتهٔ کمک‌هزینه‌ها می‌رسد و ۱۲ درصد به صندوقی می‌رود که تصمیم خرج کردنش با رأی دارندگان ZEC است. موجودی قبلی لاک‌باکس هم به همین صندوق رسید. قرار است این مدل تا هاوینگ بعدی پابرجا بماند.

رویدادهای مهم زی‌کش در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶

رشد استفاده از تراکنش‌های محافظت‌شده

از نیمهٔ دوم ۲۰۲۵ توجه بازار به ارزهای حریم خصوصی دوباره زیاد شد و زی‌کش بیش از بقیه سود برد. سهم ZEC محافظت‌شده به رکورد رسید، کیف پول‌های پیش‌فرض‌محافظت‌شده رایج شدند و ارزش بازار زی‌کش چند برابر شد. طبق CoinGecko، در مهر ۱۴۰۵ زی‌کش جزو ده رمزارز بزرگ بازار است. تحلیل‌های بازار زی‌کش را در راهنمای ارزهای حریم خصوصی: مونرو و زی‌کش دنبال کنید.

جدایی تیم Electric Coin Company

در ۷ ژانویهٔ ۲۰۲۶ کل تیم ECC، به رهبری مدیرعامل وقت جاش سوئیهارت، پس از اختلاف با هیئت‌مدیرهٔ Bootstrap استعفا داد. محور اختلاف سرمایه‌گذاری بیرونی و تغییر ساختار کیف پول Zashi بود. اعضای تیم اعلام کردند شرکتی تازه می‌سازند و کیف پولی با نام کاری cashZ را بر پایهٔ کد Zashi منتشر می‌کنند. قیمت ZEC در ساعت‌های بعد از خبر حدود ۱۶ درصد افت کرد. با این حال پروتکل زی‌کش به شرکت خاصی وابسته نیست و شبکه بدون وقفه ادامه داد.

باگ استخر Orchard و ارتقای Ironwood (NU6.3)

در اواسط ۲۰۲۶ یک آسیب‌پذیری بحرانی در استخر Orchard کشف شد که از زمان فعال شدن این استخر در ۲۰۲۲ وجود داشت. در تئوری این باگ اجازه می‌داد کسی داخل استخر ZEC جعلی بسازد، بدون این‌که ردی عمومی بماند. توسعه‌دهندگان نشانه‌ای از سوءاستفاده پیدا نکردند، اما به خاطر طراحی حریم خصوصی، اثبات قطعی این‌که تورم پنهانی رخ نداده ممکن نیست. خبر این باگ ریزش شدید قیمت ZEC را به دنبال داشت.

راه‌حل جامعه ارتقای Ironwood (NU6.3) بود که ۲۸ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ در بلاک ۳٬۴۲۸٬۱۴۳ روی شبکهٔ اصلی فعال شد. Ironwood یک استخر محافظت‌شدهٔ تازه با حساب‌وکتاب جداگانه می‌سازد. Orchard از آن پس واریز جدید نمی‌پذیرد و فقط برای خروج باز است، و ترن‌استایل اجازه نمی‌دهد بیش از مقدار واقعاً واردشده از آن خارج شود. یعنی اگر ارزش جعلی‌ای ساخته شده باشد، در Orchard زندانی می‌ماند. Ironwood پشتیبانی از «یادداشت‌های قابل بازیابی کوانتومی» را هم برای آمادگی در برابر تهدیدهای آینده اضافه کرد، ولی به‌تنهایی زی‌کش را در برابر کامپیوتر کوانتومی امن نمی‌کند. جزئیات بیشتر در خبر هاردفورک Ironwood و باگ Orchard آمده است.

پایان پشتیبانی از zcashd و مهاجرت به Zebra

نرم‌افزار قدیمی zcashd (نوشته‌شده با ++C) در ۱۸ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ و در بلاک ۳٬۴۱۷٬۱۰۰ به پایان عمر رسید. نسخهٔ آخر آن خودکار متوقف می‌شود و دیگر اجرا نمی‌شود. از آن زمان شبکه فقط با گره Zebra بنیاد زی‌کش (به زبان Rust) کار می‌کند. Zallet جایگزین کیف پول داخلی zcashd شده و Zaino سرویس ایندکس برای کیف پول‌ها و اپلیکیشن‌ها را فراهم می‌کند.

نقشهٔ راه آیندهٔ زی‌کش

مهم‌ترین پیشنهاد در حال توسعه Crosslink از تیم Shielded Labs است. Crosslink یک لایهٔ نهایی‌سازی اثبات سهام (Proof of Stake) را روی زنجیرهٔ اثبات کار فعلی اضافه می‌کند. دارندگان ZEC می‌توانند سکه‌هایشان را برای نهایی کردن بلاک‌ها سهام‌گذاری کنند و پاداش بگیرند. هدف، سخت‌تر کردن حملهٔ ۵۱ درصدی و نهایی شدن سریع‌تر تراکنش‌ها برای صرافی‌ها و پل‌هاست. تا مهر ۱۴۰۵ Crosslink هنوز در مرحلهٔ توسعه و ممیزی است و روی شبکهٔ اصلی فعال نشده است. پیشنهادهای دیگر، مثل سازوکار پایداری شبکه (NSM) برای تأمین مالی بلندمدت و توکن‌های محافظت‌شدهٔ دیگر روی زی‌کش (ZSA)، هم در حال بحث‌اند.

زی‌کش در مقایسه با مونرو و دیگر ارزهای حریم خصوصی

رقیب اصلی زی‌کش مونرو (XMR) است. مونرو حریم خصوصی را برای همهٔ تراکنش‌ها اجباری می‌کند و از امضای حلقوی، آدرس‌های مخفی و RingCT استفاده می‌کند. زی‌کش حریم خصوصی را اختیاری نگه داشته و به‌جای «پنهان شدن در جمع»، اثبات دانش صفر را به کار می‌برد. در نتیجه مجموعهٔ ناشناسی یک تراکنش محافظت‌شده کل استخر است. در عوض، چون تراکنش شفاف هم ممکن است، حریم خصوصی کاربر به رفتار خودش و میزان استفادهٔ دیگران از استخر محافظت‌شده بستگی دارد.

پروژه‌های دیگر این حوزه هم هستند، مثل دش با قابلیت CoinJoin، فایرو و هورایزن که ریشه‌اش به یک انشعاب از کد زی‌کش برمی‌گردد. برای شناخت کلی این دسته، مقالهٔ توکن‌های حریم خصوصی چیست را بخوانید.

مزایا و ریسک‌های زی‌کش

مزایا

• رمزنگاری پیشرفته و بررسی‌شده با پشتوانهٔ دانشگاهی و بدون نیاز به راه‌اندازی مورد اعتماد در استخرهای جدید.
• سقف عرضهٔ ثابت ۲۱ میلیونی و برنامهٔ انتشار قابل پیش‌بینی، شبیه بیت کوین.
• حریم خصوصی انتخابی با کلید مشاهده که با نیازهای حسابرسی سازگار است.
• حاکمیت فعال و جامعهٔ توسعه‌دهندهٔ چندتیمی (بنیاد زی‌کش، Shielded Labs، کمیتهٔ کمک‌هزینه‌ها و دیگران).

ریسک‌ها

• ریسک فنی: باگ Orchard در ۲۰۲۶ نشان داد حتی رمزنگاری پیشرفته هم ممکن است ایراد پنهان داشته باشد. خبرهای امنیتی می‌توانند قیمت را به‌شدت تکان دهند.
• ریسک قانونی: برخی صرافی‌های جهانی ارزهای حریم خصوصی را حذف کرده‌اند و مقررات ضدپول‌شویی جدید اتحادیهٔ اروپا نگهداری این ارزها را برای ارائه‌دهندگان خدمات رمزارزی محدود می‌کند.
• ریسک حاکمیتی: اختلاف‌هایی مثل جدایی تیم ECC در ژانویهٔ ۲۰۲۶ می‌تواند روی اعتماد بازار اثر بگذارد.
• نوسان قیمت: ZEC در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ هم رشدهای چندبرابری داشته و هم ریزش‌های نزدیک به ۵۰ درصدی. فقط با سرمایه‌ای وارد شوید که تحمل از دست دادنش را دارید.

کیف پول زی‌کش و نگهداری امن ZEC

برای استفاده از قابلیت حریم خصوصی، به کیف پولی نیاز دارید که آدرس محافظت‌شده و استخر Ironwood را پشتیبانی کند. کیف پول‌های موبایلی مخصوص زی‌کش (مثل Zashi و جانشین‌های آن) و بعضی کیف پول‌های سخت‌افزاری این امکان را دارند. فهرست کیف پول‌های پیشنهادی را از سایت رسمی زی‌کش بگیرید. موقع برداشت از صرافی دقت کنید: بیشتر صرافی‌ها ZEC را به آدرس شفاف (t-addr) می‌فرستند، پس آدرس مقصد باید از نوعی باشد که صرافی پشتیبانی می‌کند. اگر ZEC قدیمی در استخر Orchard دارید، با به‌روزرسانی کیف پول آن را به Ironwood منتقل کنید. برای انتخاب نوع کیف پول، مقایسهٔ کیف پول سرد و گرم را ببینید.

برای بررسی تراکنش‌ها و وضعیت شبکه می‌توانید از اکسپلوررهای عمومی زی‌کش استفاده کنید و داده‌های عرضه و قیمت را در صفحهٔ زی‌کش در CoinGecko ببینید.

خرید و فروش زی‌کش در ارزینجا

در صرافی ارزینجا می‌توانید زی‌کش را با تومان یا تتر بخرید و بفروشید. تا مهر ۱۴۰۵، خرید آنی، بازار حرفه‌ای، واریز و برداشت ZEC در ارزینجا همگی فعال‌اند. مراحل کار:

1. در ارزینجا ثبت‌نام کنید و احراز هویت را کامل کنید.
2. کیف پول تومانی یا تتری حساب خود را شارژ کنید.
3. از بخش خرید آنی، مقدار ZEC را وارد کنید و سفارش را با قیمت لحظه‌ای ثبت کنید. اگر می‌خواهید با قیمت دلخواه سفارش بگذارید، از بازار حرفه‌ای استفاده کنید.
4. ZEC خریداری‌شده را در کیف پول ارزینجا نگه دارید یا به کیف پول شخصی خود برداشت کنید.

پیش از برداشت، شبکه و نوع آدرس را با دقت چک کنید و همیشه اول مبلغ کمی را برای آزمایش بفرستید.

جمع‌بندی

زی‌کش نزدیک به ده سال است که پرچم‌دار حریم خصوصی مبتنی بر اثبات دانش صفر است. عرضهٔ محدود آن شبیه بیت کوین است، ولی به کاربر اجازه می‌دهد تراکنش‌هایش را از دید عموم پنهان کند. سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ برای زی‌کش پرحادثه بودند: رشد چشمگیر استفاده از استخرهای محافظت‌شده، مدل تازهٔ تأمین مالی با رأی دارندگان سکه، جدایی تیم ECC، کشف باگ Orchard و فعال شدن Ironwood. اگر به خرید ZEC فکر می‌کنید، هم فناوری و نقشهٔ راه آن را بشناسید و هم ریسک‌های فنی و قانونی‌اش را جدی بگیرید.