فراکس (FRAX) امروز توکن اصلی اکوسیستم Frax است. این توکن همان چیزی است که تا سال ۲۰۲۵ با نام «فرکس شیر» و نماد FXS شناخته می‌شد. اگر سال‌ها پیش اسم FRAX را شنیده‌اید، احتمالاً آن را یک استیبلکوین دلاری می‌شناسید. اما بعد از به‌روزرسانی North Star در بهار ۲۰۲۵، نماد FRAX به توکن نوسانی اکوسیستم رسید و استیبلکوین دلاری پروژه با نام تازهٔ frxUSD ادامه داد. در این صفحه توضیح می‌دهیم فراکس امروز چیست، چه نقشی در شبکهٔ Fraxtal دارد، عرضه و تورمش چطور تعیین میشود و خرید فراکس در ارزینجا چه شرایطی دارد.
یادداشت وضعیت (مهر ۱۴۰۵): خرید آنی فراکس در ارزینجا فعال است، اما واریز و برداشت این ارز و معامله در بازار حرفهای فعلاً بسته است. پیش از هر اقدام، وضعیت لحظهای را در صفحهٔ معامله بررسی کنید.
فراکس چیست؟
Frax یکی از پروژه‌های قدیمی دیفای است که در دسامبر ۲۰۲۰ روی شبکهٔ اتریوم راه‌اندازی شد. بنیان‌گذاران آن Sam Kazemian، Travis Moore و Jason Huan بودند. محصول اولیهٔ پروژه یک استیبلکوین «کسری‌ـ‌الگوریتمی» با نام FRAX بود. در کنار آن توکن دومی به نام FXS (Frax Share) وجود داشت که ارزش و حاکمیت پروتکل را نمایندگی می‌کرد.
از سال ۲۰۲۵ این ساختار عوض شد. توکن FXS به FRAX تغییر نام داد و استیبلکوین قدیمی «Legacy Frax Dollar» نام گرفت. حالا نسل جدید استیبلکوین پروژه frxUSD است. بنابراین وقتی امروز در صرافی‌های بزرگ یا سایت‌هایی مثل CoinGecko نماد FRAX را می‌بینید، منظور توکن نوسانی اکوسیستم Frax است، نه یک دارایی با قیمت ثابت یک دلار.
در مستندات رسمی، FRAX «دارایی کالایی پایهٔ کل اکوسیستم Frax» معرفی شده است. یعنی FRAX قرار است ارزش ایجادشده در محصولات مختلف پروژه، از جمله کارمزدها و درآمدها، را در خود جمع کند. خود پروژه تأکید می‌کند FRAX را نباید صرفاً یک توکن حاکمیتی دانست، هرچند حق رأی هنوز از راه قفل کردن آن به دست می‌آید.
تاریخچهٔ Frax: از استیبلکوین کسری تا FRAX امروزی
نسخهٔ اول و ایدهٔ پشتوانهٔ کسری
ایدهٔ اولیهٔ Frax این بود که لازم نیست استیبلکوین صددرصد پشتوانه داشته باشد. نرخ وثیقه (Collateral Ratio) با تقاضای بازار تغییر می‌کرد. اگر قیمت FRAX از یک دلار بالاتر می‌رفت، نرخ وثیقه کم می‌شد و اگر پایین‌تر می‌آمد، زیاد می‌شد. بخش بی‌پشتوانهٔ هر واحد را FXS پر می‌کرد. هنگام ساخت FRAX مقداری FXS سوزانده می‌شد و هنگام بازخرید، FXS تازه ساخته می‌شد.
بازگشت به پشتوانهٔ کامل در ۲۰۲۳
بعد از سقوط استیبلکوین الگوریتمی UST در شبکهٔ ترا در سال ۲۰۲۲، اعتماد بازار به مدل‌های الگوریتمی کم شد. در فوریهٔ ۲۰۲۳ جامعهٔ Frax با پیشنهاد FIP-188 رأی داد که نرخ وثیقهٔ FRAX به ۱۰۰٪ برسد. به این ترتیب Frax عملاً از مدل کسری فاصله گرفت و به سمت پشتوانهٔ کامل رفت.
راه‌اندازی شبکهٔ Fraxtal در ۲۰۲۴
در فوریهٔ ۲۰۲۴ شبکهٔ Fraxtal راه‌اندازی شد. این شبکه یک بلاک‌چین سازگار با EVM است که روی OP Stack ساخته شده است. در ابتدا کارمزد تراکنش این شبکه با frxETH پرداخت می‌شد و FXS نقش توکن پشتیبان شبکه را داشت.
هاردفورک North Star و تغییر نام در ۲۰۲۵
پیشنهاد FIP-428 با عنوان North Star در مارس ۲۰۲۵ به رأی گذاشته شد و هاردفورک آن در ۲۹ آوریل ۲۰۲۵ روی Fraxtal اجرا شد. نتیجهٔ اصلی این پیشنهاد سه تغییر بود: FXS به FRAX تغییر نام داد، veFXS به veFRAX تبدیل شد و FRAX جای frxETH را به‌عنوان توکن کارمزد Fraxtal گرفت. FXSهایی که روی Fraxtal بودند خودکار و با نسبت ۱ به ۱ به FRAX تبدیل شدند. دارندگان FXS روی اتریوم هم می‌توانند با انتقال توکن به Fraxtal آن را یک‌به‌یک به FRAX تبدیل کنند.
مهاجرت صرافی‌ها در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶
صرافی‌های متمرکز هم به‌تدریج نماد جدید را پذیرفتند. برای مثال MEXC در دسامبر ۲۰۲۵ تبدیل FXS به FRAX را انجام داد. Binance هم معاملات FXS را ۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۶ متوقف کرد، موجودی کاربران را یک‌به‌یک به FRAX تبدیل کرد و ۱۵ ژانویهٔ ۲۰۲۶ بازار FRAX/USDT را باز کرد. در همان روزها Frax اعلام کرد شبکهٔ Fraxtal هم در این صرافی پشتیبانی میشود.
FRAX، frxUSD و Legacy Frax Dollar چه فرقی دارند؟
شباهت نام‌ها باعث سردرگمی زیادی شده است. پس این سه دارایی را جدا از هم بشناسید:
- FRAX (فراکس، همین صفحه): توکن نوسانی اکوسیستم و همان FXS سابق است. قیمتش ثابت نیست و مثل بقیهٔ رمزارزها بالا و پایین می‌رود.
- frxUSD: استیبلکوین دلاری فعلی پروژه است. طبق مستندات رسمی، هر واحد آن با ذخایر هم‌ارز نقد، عمدتاً صندوقهای توکنیشدهٔ اوراق خزانهٔ آمریکا مثل BUIDL، یک‌به‌یک پشتوانه دارد.
- Legacy Frax Dollar: نام تازهٔ همان استیبلکوین FRAX قدیمی است. دارندگان آن می‌توانند طبق روال پروژه آن را به frxUSD ارتقا دهند.
اگر دنبال یک دارایی با قیمت ثابت دلاری هستید، FRAX امروزی انتخاب مناسبی نیست. برای این کار استیبل‌کوین‌هایی مثل تتر، یو اس دی کوین یا دای مناسب‌ترند.
کاربردهای توکن FRAX
توکن کارمزد شبکهٔ Fraxtal
از هاردفورک North Star به بعد، FRAX توکن بومی پرداخت کارمزد گس در شبکهٔ Fraxtal است. هر کسی که روی این شبکه تراکنش بفرستد یا قرارداد هوشمند اجرا کند، به FRAX نیاز دارد. نسخهٔ ERC-20 آن هم با نام WFRAX برای استفاده در قراردادها و پل‌ها وجود دارد.
قفل‌گذاری و veFRAX
دارندگان FRAX می‌توانند توکن خود را از یک هفته تا ۲۰۸ هفته (حدود ۴ سال) قفل کنند و veFRAX بگیرند. veFRAX قابل انتقال نیست. هرچه مدت قفل طولانی‌تر باشد، وزن رأی و ضریب پاداش بیشتر است و با نزدیک شدن به پایان قفل، به‌تدریج کم میشود. این مدل از veCRV در پروتکل کرو الهام گرفته است. veFRAX برای رأی‌گیری دربارهٔ گیج‌ها و پارامترهای پروتکل و تقویت پاداش‌ها استفاده میشود.
جذب ارزش از محصولات اکوسیستم
طبق مستندات Frax، FRAX قرار است از کارمزدها، درآمدها و مازاد وثیقهٔ محصولات اکوسیستم بهره ببرد. طبق پیشنهاد North Star، پاداش دارندگان veFRAX از درآمد sfrxUSD تأمین میشود. sfrxUSD نسخهٔ سپرده‌گذاری‌شدهٔ frxUSD است که سود پروتکل را هر هفته بین سپرده‌گذاران توزیع می‌کند.
اکوسیستم Frax در یک نگاه
Frax خودش را «سیستم‌عامل کامل استیبلکوین» معرفی می‌کند که سه ستون اصلی دارد:
- frxUSD: استیبلکوین دلاری با پشتوانهٔ کامل که از طریق امانت‌داران تأییدشده ضرب و بازخرید میشود.
- Fraxtal: بلاک‌چین سازگار با اتریوم که برای تسویهٔ frxUSD و پرداخت‌ها بهینه شده و FRAX توکن کارمزد آن است.
- FraxNet: پلتفرم غیرامانی برای ضرب، بازخرید و کسب سود با frxUSD که بیشتر نهادها و سرمایه‌گذاران بزرگ را هدف گرفته است.
frxUSD چطور ضرب و بازخرید میشود؟
ضرب frxUSD کار «امانت‌داران تثبیت‌شده» (Enshrined Custodians) است. این‌ها نهادهای واقعی‌اند که Frax Inc آن‌ها را تأیید کرده و هر کدام سقف ضرب مشخصی دارند. امانت‌دار در برابر هر یک دلار ذخیرهٔ قابل اثبات، یک frxUSD می‌سازد و با سوزاندن توکن، ذخیرهٔ معادل را آزاد می‌کند. کاربران هم می‌توانند از هر قرارداد امانت‌داری که وثیقه دارد، frxUSD را بازخرید کنند. طبق پیشنهاد FIP-432، کنترل نهایی دست Frax DAO است، اما DAO مدیریت وثیقه و الزامات انطباق مثل احراز هویت را به شرکت Frax Inc سپرده است.
این موضوع برای دارندهٔ FRAX مهم است. هرچه frxUSD بیشتر استفاده شود، درآمد sfrxUSD و فعالیت روی Fraxtal بیشتر میشود و در نتیجه سهم بیشتری به veFRAX و موتور سوزاندن می‌رسد.
در کنار این‌ها، محصولات قدیمی‌تر مثل frxETH و sfrxETH هم وجود دارند. این دو توکن مشتق استیک مایع اتریوم هستند و در رقابت با پروژه‌هایی مثل لیدو قرار می‌گیرند. sfrxETH پاداش استیک و MEV را در خودش جمع می‌کند.
شبکهٔ Fraxtal و نقش FRAX در آن
Fraxtal در فوریهٔ ۲۰۲۴ به‌عنوان یک رول‌آپ ماژولار مبتنی بر OP Stack، یعنی همان فناوری شبکهٔ اپتیمیسم، راه‌اندازی شد. این شبکه کاملاً با EVM سازگار است. پس کیف پول‌ها و ابزارهای اتریومی بدون تغییر با آن کار می‌کنند. اکسپلورر رسمی آن Fraxscan است که با همکاری Etherscan ساخته شده است.
یکی از ویژگی‌های خاص Fraxtal سیستم پاداش «Flox» است. کاربران و توسعه‌دهندگان در ازای گس مصرفی و قراردادهایی که مستقر می‌کنند امتیاز FXTL می‌گیرند. این امتیازها بعداً قابل تبدیل به توکن هستند. Frax در معرفی‌های اخیرش Fraxtal را یک بلاک‌چین لایهٔ یک می‌نامد، اما ابزارهای مستقل زیرساختی هنوز آن را رول‌آپ متکی به اتریوم دسته‌بندی می‌کنند.
توکنومیک فراکس: عرضه، تورم و سوزاندن
برنامهٔ انتشار ثابت
طبق مستندات رسمی، FRAX برنامهٔ انتشار ثابتی دارد که قابل تغییر نیست. تورم سالانه از ۸٪ شروع میشود، هر سال ۱٪ کم میشود و در نهایت در کف ۳٪ ثابت می‌ماند. پس FRAX سقف عرضهٔ مشخصی ندارد. توکن‌های تازه صرف ابتکارهای جامعه، رشد اکوسیستم، تیم و خزانهٔ DAO می‌شوند.
موتور سوزاندن Frax
برای جبران تورم، «موتور سوزاندن Frax» (Frax Burn Engine) مقداری از توکن‌ها را برای همیشه از گردش خارج می‌کند. منابع فعلی سوزاندن، کارمزد پایهٔ تراکنش‌ها در Fraxtal به سبک EIP-1559 و درآمد ثبت دامنه در سرویس نام Frax (FNS) هستند. هرچه استفاده از شبکه بیشتر شود، سوزاندن هم بیشتر میشود.
عرضهٔ فعلی
طبق داده‌های CoinGecko در مهر ۱۴۰۵، عرضهٔ در گردش FRAX حدود ۹۴ میلیون و عرضهٔ کل آن حدود ۱۰۰ میلیون واحد است. این اعداد با انتشار و سوزاندن تغییر می‌کنند. برای عدد دقیق به منابع لحظهای مراجعه کنید.
شبکه‌ها و قراردادهای FRAX
FRAX به‌طور بومی روی Fraxtal صادر میشود، ولی نسخه‌های توکنی آن روی شبکه‌های متعددی وجود دارد. از جملهٔ این شبکه‌ها می‌توان به اتریوم، آربیتروم، پالیگان، BNB Smart Chain، آوالانچ و سولانا اشاره کرد. آدرس قرارداد FRAX (FXS سابق) روی اتریوم 0x3432b6a60d23ca0dfca7761b7ab56459d9c964d0 است. پیش از هر انتقال، آدرس قرارداد و شبکهٔ مقصد را از منابع رسمی بررسی کنید تا با توکن جعلی یا Legacy Frax Dollar اشتباه نشود.
مزایا و ریسک‌های فراکس
نقاط قوت
- پروژه از ۲۰۲۰ فعال است و سابقهٔ طولانی‌ای در دیفای دارد.
- FRAX کاربرد مستقیم دارد، چون توکن کارمزد شبکهٔ Fraxtal است.
- برنامهٔ انتشار شفاف و کاهشی دارد و سازوکار سوزاندن هم برای آن تعریف شده است.
- استیبلکوین frxUSD به ذخایر اوراق خزانهٔ توکنی‌شده متصل است.
ریسک‌ها
- FRAX عرضهٔ نامحدود و تورم دائمی دارد. اگر تقاضا و سوزاندن کافی نباشد، فشار فروش ایجاد میشود.
- ارزش FRAX به موفقیت frxUSD و رشد استفاده از Fraxtal وابسته است.
- تغییر نام‌ها باعث سردرگمی میشود و ممکن است کاربر به‌جای FRAX، Legacy Frax Dollar یا FXS قدیمی بخرد یا منتقل کند.
- FRAX نسبت به ارزهای بزرگی مثل بیت کوین و اتریوم نقدشوندگی کمتری دارد و نوسان قیمتش ممکن است شدید باشد.
- قراردادهای هوشمند و پل‌های بین‌زنجیره‌ای هم ریسک فنی دارند.
اشتباه‌های رایج دربارهٔ فراکس
اشتباه گرفتن FRAX با استیبلکوین
بسیاری از مقاله‌های قدیمی فارسی و انگلیسی هنوز FRAX را «استیبلکوین الگوریتمی» معرفی می‌کنند. این توضیح فقط برای دورهٔ پیش از ۲۰۲۵ درست بود. FRAX امروزی قیمت شناوری دارد و مثل بقیهٔ رمزارزهای کوچک‌تر ممکن است نوسان شدیدی داشته باشد. پس آن را جای پس‌انداز دلاری در نظر نگیرید.
انتقال به شبکه یا قرارداد اشتباه
چون FXS قدیمی، FRAX جدید، WFRAX و Legacy Frax Dollar همگی هنوز روی بعضی شبکه‌ها وجود دارند، کیف پول‌ها ممکن است نام یا نماد قدیمی را نشان دهند. پیش از انتقال، آدرس قرارداد را با منابع رسمی تطبیق دهید و مطمئن شوید شبکهٔ مبدأ و مقصد یکی است.
انتظار تبدیل خودکار در همه‌جا
تبدیل خودکار FXS به FRAX فقط برای موجودی‌های روی Fraxtal و صرافی‌هایی انجام شد که از مهاجرت پشتیبانی کردند. اگر FXS را در کیف پول شخصی روی اتریوم دارید، باید خودتان از مسیر رسمی ارتقا اقدام کنید.
مقایسهٔ فراکس با پروژه‌های مشابه
توکن FRAX را می‌توان با توکن‌های اکوسیستم‌هایی مقایسه کرد که حول یک استیبلکوین ساخته شده‌اند. نمونه‌اش میکر در کنار دای، یا اتنا در کنار USDe است. تفاوت اصلی Frax این است که بلاک‌چین اختصاصی خودش را دارد و توکن اکوسیستم، کارمزد آن شبکه را هم پرداخت می‌کند. یعنی FRAX هم به استیبلکوین پروژه وابسته است و هم به فعالیت شبکهٔ Fraxtal.
خرید فراکس از ارزینجا
در زمان نگارش این صفحه (مهر ۱۴۰۵)، فراکس در ارزینجا فقط با خرید آنی معامله میشود. واریز و برداشت FRAX و بازار حرفهای آن فعلاً بسته است. یعنی فعلاً نمی‌توانید FRAX را از کیف پول دیگری به ارزینجا بفرستید یا از حساب برداشت کنید. مراحل خرید آنی این‌هاست:
- در ارزینجا ثبتنام و احراز هویت کنید.
- حساب خود را با واریز تومان شارژ کنید.
- در بخش خرید آنی، FRAX را انتخاب کنید، مبلغ را وارد و سفارش را تأیید کنید.
کارمزدها را در صفحهٔ کارمزدها ببینید. پیش از خرید، قیمت لحظهای و وضعیت واریز و برداشت را در خود صفحهٔ معامله بررسی کنید. اگر پیش‌تر FXS خریده‌اید، صفحهٔ فرکس شیر را هم ببینید.
منابع رسمی فراکس
- سایت رسمی: frax.com
- مستندات توکن FRAX: docs.frax.com
- اکسپلورر شبکهٔ Fraxtal: Fraxscan
- اطلاعات بازار: CoinGecko
این صفحه فقط برای آشنایی است و توصیهٔ سرمایه‌گذاری نیست. بازار رمزارزها پرنوسان است و پیش از هر تصمیم باید خودتان تحقیق کنید.