فرکس شیر (Frax Share) با نماد FXS، توکن اصلی پروژهٔ دیفای Frax بود. از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ این توکن کنار استیبلکوین FRAX کار می‌کرد. هم حق رأی در پروتکل را داشت و هم بخشی از ارزش آن را در خود جمع می‌کرد. در بهار ۲۰۲۵ و با هاردفورک North Star، نام و نماد فرکس شیر عوض شد و FXS به FRAX تبدیل شد. پس اگر امروز دنبال قیمت یا خرید FXS هستید، در واقع دنبال توکنی هستید که حالا با نام «فراکس» و نماد FRAX معامله می‌شود. در این صفحه می‌خوانید FXS چه بود، در پروتکل Frax چه نقشی داشت، تغییر نام چطور انجام شد، FXS قدیمی را چطور می‌شود به FRAX تبدیل کرد و برای خرید آن در ارزینجا چه باید بکنید.
یادداشت وضعیت (مهر ۱۴۰۵): در ارزینجا خرید آنی، بازار حرفه‌ای، واریز و برداشت با نماد قدیمی FXS بسته است. نماد جدید این توکن، یعنی FRAX، در صفحهٔ خرید فراکس (FRAX) با تومان قابل خرید است. واریز و برداشت FRAX هم فعلاً بسته است. پیش از هر اقدام، وضعیت لحظه‌ای را در صفحهٔ معامله بررسی کنید.
فرکس شیر (FXS) چیست؟
Frax در دسامبر ۲۰۲۰ روی شبکهٔ اتریوم راه‌اندازی شد. بنیان‌گذار شناخته‌شدهٔ آن Sam Kazemian است. محصول اصلی پروژه یک استیبلکوین دلاری به نام FRAX بود. برای کار کردن این استیبلکوین، پروژه به توکن دومی نیاز داشت که نوسان را جذب کند و صاحبان پروتکل را مشخص کند. این توکن دوم فرکس شیر یا FXS بود.
به زبان ساده، FRAX قرار بود همیشه حدود یک دلار بماند و FXS دارایی نوسانی پشت آن بود. وقتی تقاضا برای FRAX بالا می‌رفت و پروتکل درآمد بیشتری داشت، دارندگان FXS سود می‌بردند. اگر مکانیزم تحت فشار قرار می‌گرفت، FXS اولین دارایی‌ای بود که آسیب می‌دید. به همین دلیل FXS را میشد «سهم» پروتکل دانست؛ نام Share هم از همین‌جا آمده است.
FXS روی اتریوم یک توکن استاندارد ERC-20 است. بعدها نسخه‌های آن روی شبکه‌هایی مثل پالیگان، آربیتروم، آوالانچ و BNB Chain هم ساخته شد.
نقش FXS در مدل کسری‌ـ‌الگوریتمی Frax
نسخهٔ اول Frax خودش را اولین استیبلکوین «کسری‌ـ‌الگوریتمی» معرفی می‌کرد. یعنی بخشی از عرضهٔ FRAX با وثیقهٔ واقعی پشتوانه داشت و بخش دیگر با الگوریتم و توکن FXS پایدار می‌ماند. این مدل جایی بین استیبل‌کوین‌های کاملاً وثیقه‌دار مثل تتر و استیبل‌کوین‌های کاملاً الگوریتمی قرار می‌گرفت.
ضرب و بازخرید FRAX با USDC و FXS
نسبت وثیقه (Collateral Ratio) تعیین می‌کرد هر FRAX چقدر USDC و چقدر FXS لازم دارد. مثلاً با نسبت وثیقهٔ ۵۰٪، برای ساخت یک FRAX باید ۰٫۵ دلار USDC و ۰٫۵ دلار FXS به پروتکل داده میشد. FXSی که برای ضرب میآمد سوزانده میشد. هنگام بازخرید برعکس بود: کاربر FRAX را پس میداد و ترکیبی از USDC و FXS تازه‌ساخت می‌گرفت. پس تقاضا برای FRAX مستقیماً به تقاضا برای FXS گره خورده بود.
نسبت وثیقهٔ متغیر
نسبت وثیقه ثابت نبود و با بازار عوض میشد. اگر قیمت FRAX از یک دلار بالاتر می‌رفت، یعنی بازار به FRAX اعتماد دارد و پروتکل سهم وثیقه را کمی پایین می‌آورد. اگر قیمت زیر یک دلار می‌رفت، سهم وثیقه بالا می‌رفت تا اعتماد برگردد. در ژانویهٔ ۲۰۲۱ عرضهٔ FRAX به ۱۰۰ میلیون واحد رسید و نسبت وثیقه آن زمان حدود ۸۵٪ بود.
بازگشت به پشتوانهٔ کامل در ۲۰۲۳
بعد از سقوط UST و بحران ترا لونا در ۲۰۲۲، بازار به مدل‌های الگوریتمی بدبین شد. در فوریهٔ ۲۰۲۳ جامعهٔ Frax رأی داد که FRAX پشتوانهٔ کامل داشته باشد. با این تصمیم، نقش FXS بهعنوان «پرکنندهٔ بخش بی‌پشتوانه» عملاً کنار رفت. از آن به بعد، ارزش FXS بیشتر از حاکمیت و درآمد اکوسیستم میآمد تا از سازوکار ضرب استیبلکوین.
veFXS: قفل‌گذاری و حق رأی
مهم‌ترین کاربرد FXS برای دارندگان بلندمدت، قفل کردن آن و گرفتن veFXS بود. این سازوکار از veCRV در پروتکل کرو الهام گرفته بود. کاربر می‌توانست FXS را حداکثر تا ۴ سال قفل کند. با قفل ۴ساله، هر FXS حدود ۴ veFXS میداد؛ مثلاً ۱۰۰ FXS برای ۴ سال برابر ۴۰۰ veFXS میشد. موجودی veFXS با نزدیک شدن به پایان قفل به‌صورت خطی کم میشد و نزدیک پایان قفل به حدود ۱ veFXS برای هر FXS می‌رسید.
veFXS قابل انتقال نبود و سه کاربرد اصلی داشت:
- رأیگیری: هر veFXS یک رأی در پیشنهادهای پروتکل حساب میشد. برای آشنایی بیشتر، مطلب توکن حاکمیتی چیست را بخوانید.
- تقویت پاداش فارمینگ: دارندگان veFXS در گیج‌های Frax پاداش بیشتری می‌گرفتند.
- سهم از درآمد: طبق مستندات قدیمی Frax، جریان نقدی پروتکل معمولاً صرف خرید FXS از بازار و توزیع آن بین دارندگان veFXS میشد.
در اکتبر ۲۰۲۱ گزارش شد حدود ۷۵٪ از FXS در گردش، یعنی نزدیک ۱۶٫۲ میلیون توکن، به شکل veFXS قفل شده و میانگین مدت قفل حدود ۱٫۰۸ سال است. این آمار نشان میداد بخش بزرگی از دارندگان FXS آن را برای حاکمیت و درآمد نگه می‌داشتند، نه برای معاملهٔ کوتاه‌مدت.
عرضه و توکنومیک FXS
FXS در زمان راه‌اندازی عرضهٔ اولیهٔ ۱۰۰ میلیون توکن داشت و در خود پروتکل برنامهٔ تورمی برای آن تعریف نشده بود. این وضعیت با پیشنهاد North Star عوض شد. طبق FIP-428، توکن (که حالا FRAX نام دارد) یک «انتشار دنباله‌دار» گرفت: تورم سالانه از ۸٪ شروع می‌شود، هر سال ۱٪ کم می‌شود و تا سال ۲۰۳۰ به کف ۳٪ می‌رسد. به همین دلیل CoinGecko سقف عرضه را «نامحدود» نشان می‌دهد.
در کنار تورم، یک «موتور سوزاندن» (Frax Burn Engine) روی شبکهٔ Fraxtal تعریف شد. این موتور بخشی از کارمزدها، از جمله کارمزد پایهٔ تراکنش‌ها و درآمد سرویس نام FNS، را می‌سوزاند تا اثر تورم کمتر شود. در مهر ۱۴۰۵، قرارداد FXS روی اتریوم عرضهٔ کل حدود ۹۹٫۷ میلیون و عرضهٔ در گردش حدود ۹۳٫۶ میلیون واحد نشان می‌دهد.
آدرس قرارداد FXS روی اتریوم
قرارداد اصلی FXS روی اتریوم آدرس 0x3432b6a60d23ca0dfca7761b7ab56459d9c964d0 را دارد. نکتهٔ جالب این است که این قرارداد در اکسپلورر Etherscan هنوز با نام «Frax Share» و نماد FXS دیده می‌شود، چون نام توکن در خود قرارداد عوض نشده است. سایت‌هایی مثل CoinGecko همین آدرس را زیر عنوان Frax (FRAX) فهرست کرده‌اند. پس دیدن نام FXS در کیف پول‌های اتریومی به معنای جعلی بودن توکن نیست؛ کافی است آدرس قرارداد را با منبع رسمی تطبیق دهید.
تغییر نام FXS به FRAX در هاردفورک North Star
تیم Frax در پیشنهاد FIP-428 با عنوان Frax North Star چند تغییر بزرگ را با هم مطرح کرد. این پیشنهاد در ۱۸ مارس ۲۰۲۵ به رأیگیری Snapshot رفت و هاردفورک آن ۲۹ آوریل ۲۰۲۵ روی شبکهٔ Fraxtal اجرا شد. تغییرهای اصلی این‌ها بودند:
- توکن FXS به FRAX تغییر نام داد.
- veFXS به veFRAX تبدیل شد و سازوکار قفل و حق رأی آن حفظ شد.
- استیبلکوین قدیمی FRAX نام «Legacy Frax Dollar» گرفت و مسیر ارتقای آن به frxUSD تعیین شد.
- FRAX جای frxETH را بهعنوان توکن پرداخت کارمزد (گس) شبکهٔ Fraxtal گرفت.
- برنامهٔ انتشار دنباله‌دار و موتور سوزاندن Frax تعریف شد.
هدف این تغییر، یکپارچه کردن نام تجاری بود. Frax دیگر فقط یک پروتکل استیبلکوین نیست. حالا یک اکوسیستم با بلاک‌چین اختصاصی، استیبلکوین با پشتوانهٔ اوراق خزانه و محصولات دیفای است و میخواست توکن اصلی‌اش همان نام پروژه را داشته باشد.
FXS، FRAX، frxUSD و Legacy Frax Dollar: کدام کدام است؟
شباهت نام‌ها باعث سردرگمی زیادی شده است. این جدول تفاوت‌ها را خلاصه می‌کند:
| نام | چیست؟ | قیمت |
|---|---|---|
| FXS (فرکس شیر) | نام و نماد قدیمی توکن اصلی Frax تا آوریل ۲۰۲۵ | نوسانی |
| FRAX (فراکس امروزی) | همان FXS با نام جدید؛ توکن گس شبکهٔ Fraxtal | نوسانی |
| frxUSD | استیبلکوین دلاری فعلی Frax با پشتوانهٔ کامل | حدود ۱ دلار |
| Legacy Frax Dollar | استیبلکوین FRAX قدیمی که قابل ارتقا به frxUSD است | حدود ۱ دلار |
پس اگر در سایتی نماد FRAX را با قیمتی بسیار دورتر از یک دلار دیدید، اشتباه نیست؛ منظور توکن نوسانی و همان FXS سابق است. اگر دنبال دارایی با قیمت ثابت دلاری هستید، باید سراغ frxUSD یا استیبل‌کوین‌هایی مثل تتر و دای بروید.
چطور FXS قدیمی را به FRAX تبدیل کنیم؟
روش تبدیل به این بستگی دارد که FXS شما کجا نگهداری می‌شود:
FXS روی شبکهٔ Fraxtal
FXSی که هنگام هاردفورک روی Fraxtal بود، خودکار و با نسبت ۱ به ۱ به FRAX تبدیل شد و کار دیگری لازم نیست.
FXS روی اتریوم
طبق اعلام Frax، دارندگان FXS روی اتریوم باید توکن خود را از ۲۹ آوریل ۲۰۲۵ به بعد به شبکهٔ Fraxtal منتقل کنند تا ۱ به ۱ به FRAX تبدیل شود. این انتقال با پل رسمی پروژه انجام می‌شود. پیش از هر انتقال بین‌شبکه‌ای، مطلب راهنمای پل‌های کراس‌چین را بخوانید و فقط از لینک‌های رسمی Frax استفاده کنید. هر سایتی که با عنوان «تبدیل FXS» از شما عبارت بازیابی کیف پول بخواهد، کلاهبرداری است.
FXS در صرافی‌های متمرکز
صرافی‌ها تبدیل را خودشان برای کاربران انجام دادند. MEXC معاملات و واریز و برداشت FXS را ۲۴ دسامبر ۲۰۲۵ بست و تبدیل ۱ به ۱ را انجام داد. Binance هم ۱۳ ژانویهٔ ۲۰۲۶ جفت‌معاملات FXS را بست، موجودی کاربران را ۱ به ۱ به FRAX تبدیل کرد و ۱۵ ژانویهٔ ۲۰۲۶ بازار FRAX/USDT را باز کرد. اگر FXS شما در صرافی خاصی است، اطلاعیهٔ همان صرافی را ببینید.
شبکهٔ Fraxtal و جایگاه FRAX
Fraxtal بلاک‌چین اختصاصی Frax است که در فوریهٔ ۲۰۲۴ راه‌اندازی شد. طبق مستندات رسمی، این شبکه یک رول‌آپ ماژولار لایه۲ روی OP Stack است؛ همان فناوری‌ای که اپتیمیسم هم بر آن ساخته شده است. Fraxtal سازگار با EVM است، پس کیف پول‌ها و قراردادهای اتریومی روی آن کار می‌کنند.
از هاردفورک North Star به بعد، FRAX (همان FXS سابق) توکن بومی پرداخت کارمزد در Fraxtal است. اکسپلورر رسمی شبکه، Fraxscan، هم FRAX را توکن بومی نشان می‌دهد. Fraxtal یک برنامهٔ تشویقی به نام Flox هم دارد. کاربران با خرج کردن گس و توسعه‌دهندگان با استفادهٔ دیگران از قراردادهایشان امتیاز FXTL می‌گیرند که بعداً قابل تبدیل به توکن است.
اکوسیستم Frax امروز
Frax امروز خودش را یک «سیستم‌عامل استیبلکوین» می‌داند. مهم‌ترین اجزای آن این‌ها هستند:
- frxUSD: طبق مستندات رسمی Frax، این استیبلکوین روی بیش از ۲۰ شبکه فعال است و با صندوق‌های توکنی‌شدهٔ اوراق خزانهٔ آمریکا پشتوانهٔ کامل دارد؛ صندوق‌هایی که نهادهایی مثل BlackRock، Superstate و WisdomTree مدیریتشان می‌کنند.
- sfrxUSD: نسخهٔ سپرده‌گذاری‌شدهٔ frxUSD که سود ذخایر را به سپرده‌گذاران می‌دهد. طبق پیشنهاد North Star، دارندگان veFRAX از درآمد sfrxUSD سهم می‌برند.
- Fraxtal: بلاک‌چین لایه۲ پروژه که FRAX توکن کارمزد آن است.
- محصولات دیفای: مثل Fraxswap و Fraxlend که از سال‌های قبل در اکوسیستم فعال بوده‌اند.
برای درک بهتر جایگاه Frax بین پروژه‌های مشابه، مطلب دیفای چیست را ببینید. رقبای نزدیک Frax در حوزهٔ استیبلکوین غیرمتمرکز، پروژه‌هایی مثل میکر و اتنا یو اس دی ای هستند.
مزایا و ریسک‌های FXS/FRAX
نقاط قوت
- از قدیمی‌ترین پروژه‌های دیفای با سابقهٔ فعالیت از ۲۰۲۰.
- کاربرد مشخص بهعنوان توکن گس Fraxtal، علاوه بر حق رأی.
- پیوند با استیبلکوین frxUSD که پشتوانه‌اش اوراق خزانهٔ آمریکاست.
- عرضه در صرافی‌های بزرگ جهانی با نماد جدید FRAX.
ریسک‌ها
- تورم: برخلاف FXS اولیه، FRAX امروزی سقف عرضه ندارد و تورم سالانه دارد. اثر آن به میزان سوزاندن توکن بستگی دارد.
- وابستگی به رشد Fraxtal: اگر استفاده از شبکه کم بماند، تقاضا برای FRAX بهعنوان توکن گس محدود می‌ماند.
- سردرگمی نماد: تغییر نام باعث شده بعضی سایت‌ها و کیف پول‌ها هنوز نام قدیمی را نشان دهند و احتمال اشتباه یا کلاهبرداری بیشتر شود.
- ریسک قرارداد هوشمند و پل: مثل همهٔ پروژه‌های دیفای، باگ قرارداد یا حمله به پل‌ها ممکن است.
- نوسان قیمت: FXS از اوج‌های سال ۲۰۲۱ فاصلهٔ زیادی گرفته است و FRAX امروزی هم مثل بقیهٔ آلت‌کوین‌ها نوسان شدید دارد.
خرید فرکس شیر (FXS) در ارزینجا
چون FXS دیگر با این نماد عرضه نمی‌شود، در ارزینجا هم معامله با نماد FXS بسته است. برای خرید همین توکن باید نماد جدید آن، FRAX، را بخرید:
- در ارزینجا ثبت‌نام کنید و احراز هویت را کامل کنید.
- حساب خود را با واریز تومان شارژ کنید.
- به صفحهٔ خرید فراکس (FRAX) بروید، مبلغ را وارد و سفارش را تأیید کنید.
تا مهر ۱۴۰۵ واریز و برداشت FRAX در ارزینجا بسته است. پس فعلاً نمی‌توانید FXS قدیمی خود را از کیف پول دیگری به ارزینجا واریز کنید یا FRAX را به کیف پول شخصی ببرید. این وضعیت ممکن است عوض شود؛ قبل از هر اقدام آن را در صفحهٔ معامله بررسی کنید.
جمع‌بندی
فرکس شیر (FXS) سال‌ها توکن حاکمیتی و «سهم» پروتکل Frax بود و نوسان استیبلکوین FRAX را در مدل کسری‌ـ‌الگوریتمی جذب می‌کرد. بعد از رفتن Frax به سمت پشتوانهٔ کامل در ۲۰۲۳ و راه‌اندازی شبکهٔ Fraxtal در ۲۰۲۴، نقش این توکن عوض شد. در نهایت در آوریل ۲۰۲۵ و با هاردفورک North Star، FXS به FRAX تغییر نام داد و توکن گس Fraxtal شد. اگر FXS دارید، با انتقال به Fraxtal یا از راه صرافی‌ها آن را ۱ به ۱ به FRAX تبدیل کنید. اگر قصد خرید دارید، از صفحهٔ فراکس (FRAX) اقدام کنید. این صفحه توصیهٔ سرمایه‌گذاری نیست؛ پیش از خرید هر رمزارز، خودتان تحقیق کنید و ریسک‌هایش را بسنجید.