یکی از بزرگترین چالشهای اتریوم (Ethereum) مقیاسپذیری است. شبکه اتریوم تنها ۱۵-۳۰ تراکنش در ثانیه پردازش میکند، در حالی که Visa بیش از ۲۴,۰۰۰ تراکنش در ثانیه انجام میدهد. zkEVM یکی از نویدبخشترین راهحلها برای این مشکل است.
Rollup چیست؟ Optimistic vs ZK
Rollup تکنولوژیای است که تراکنشها را خارج از بلاکچین اصلی (Off-chain) پردازش میکند و سپس نتایج را به صورت خلاصهشده روی اتریوم ثبت میکند. دو نوع اصلی Rollup وجود دارد:
Optimistic Rollup
فرض میکند همه تراکنشها معتبرند (خوشبینانه). اگر کسی تراکنش نادرست ارسال کند، یک ناظر چالش میدهد. دوره چالش ۷ روز است، یعنی برداشت از آربیتروم یا اپتیمیسم ۷ روز طول میکشد.
ZK-Rollup
از اثبات ریاضی (Zero-Knowledge Proof) برای تأیید صحت تراکنشها استفاده میکند. نیازی به دوره انتظار ۷ روزه نیست. اما محاسبه اثبات ZK پیچیده و زمانبر است.
ZK-Rollup و اثبات دانش صفر (Zero-Knowledge Proof)
اثبات دانش صفر یک روش رمزنگاری است که به یک طرف اجازه میدهد صحت یک ادعا را بدون فاش کردن اطلاعات اضافی ثابت کند. مثال ساده: میتوانم ثابت کنم پاسپورت معتبری دارم بدون اینکه اطلاعات آن را نشان دهم.
در ZK-Rollup، یک اثبات ریاضی تولید میشود که ثابت میکند هزاران تراکنش به درستی اجرا شدهاند. اتریوم این اثبات را تأیید میکند بدون اینکه همه تراکنشها را بررسی کند.
zkEVM چیست؟ تفاوت با ZK-Rollup معمولی
ZK-Rollup معمولی با ماشین مجازی اتریوم (EVM) سازگار نیست. این یعنی قراردادهای هوشمند موجود اتریوم نمیتوانند مستقیماً روی ZK-Rollup اجرا شوند.
zkEVM این مشکل را حل کرد: یک ZK-Rollup که با EVM سازگار است. یعنی برنامهنویسان میتوانند قراردادهای هوشمند اتریوم را بدون تغییر روی zkEVM مستقر کنند، اما با هزینههای بسیار کمتر و سرعت بسیار بیشتر.
دستهبندی zkEVM: Type 1 تا Type 4
Vitalik Buterin یک دستهبندی ۴ سطحی برای zkEVM تعریف کرده:
| نوع | سازگاری | سرعت اثبات | مثال |
|---|---|---|---|
| Type 1 | کامل با اتریوم L1 | کند | Scroll، Taiko |
| Type 2 | سازگار با EVM | متوسط | Polygon zkEVM |
| Type 3 | تقریباً سازگار | سریعتر | zkSync Era (ابتدایی) |
| Type 4 | سطح زبان Solidity | خیلی سریع | zkSync Era (فعلی)، StarkNet |
مقایسه پروژههای zkEVM
zkSync Era
zkSync Era توسط Matter Labs ساخته شده و یکی از پیشگامان zkEVM است. از اثبات PLONK و بعداً STARK استفاده میکند. کارمزد بسیار پایین (چند سنت) و تأیید سریع دارد. توکن ZK در ژوئن ۲۰۲۴ به بازار آمد.
Polygon zkEVM
Polygon zkEVM توسط تیم پالیگان ساخته شده. Type 2 سازگاری EVM کاملتری دارد. از اثبات PLONK استفاده میکند. نقطه قوت آن اکوسیستم گسترده Polygon است.
Scroll
Scroll یک zkEVM Type 1 است که هدف آن حداکثر سازگاری با اتریوم L1 است. این یعنی کدهای اتریوم بدون هیچ تغییری روی Scroll اجرا میشوند. در اکتبر ۲۰۲۳ به میننت رسید.
Linea (Consensys)
Linea توسط Consensys (سازنده MetaMask) ساخته شده. از اثبات Prover منحصربهفرد خود استفاده میکند و با MetaMask یکپارچگی کاملی دارد.
جدول مقایسه zkEVM
| پروژه | نوع | TPS | هزینه تراکنش | سازگاری EVM |
|---|---|---|---|---|
| zkSync Era | Type 4 | 2000+ | کمتر از $0.01 | 90%+ |
| Polygon zkEVM | Type 2 | 500+ | $0.01-0.05 | 99% |
| Scroll | Type 1 | 100+ | $0.05-0.1 | 100% |
| Linea | Type 2 | 1000+ | $0.01-0.03 | 99% |
Optimistic Rollup (Arbitrum، Optimism) در برابر zkEVM
مقایسه اصلی این دو رویکرد:
- Optimistic (آربیتروم/اپتیمیسم): بلوغ بیشتر، اکوسیستم بزرگتر، برداشت ۷ روزه
- zkEVM: تأیید فوری، امنیت ریاضی بالاتر، هنوز در مرحله رشد
آربیتروم و اپتیمیسم در حال حاضر TVL بیشتری دارند (بیش از ۱۰ میلیارد دلار)، اما zkEVMها با سرعت در حال رشد هستند.
چطور از zkEVM استفاده کنیم؟ (Bridge، Wallet)
- متامسک نصب کنید: یا کیف پول سازگار دیگری
- شبکه zkEVM اضافه کنید: به Settings → Networks بروید و اطلاعات RPC شبکه را وارد کنید
- Bridge کنید: از اتریوم L1 از طریق Bridge رسمی به zkEVM منتقل کنید
- استفاده از dAppها: برنامههای غیرمتمرکز مثل یونیسواپ و آوه روی zkEVM در دسترس هستند
آینده: zkEVM و اتریوم ۲.۰
نقشه راه اتریوم به «The Surge» اشاره دارد که هدف آن رسیدن به ۱۰۰,۰۰۰ تراکنش در ثانیه با ترکیب Rollup و Proto-Danksharding است. مستندات رسمی اتریوم این مسیر را تشریح میکند. zkEVM ستون اصلی این چشمانداز است. برای آشنایی بیشتر با لایههای ۲، مقاله راهنمای DAO را نیز بخوانید.
سوالات متداول
zkEVM چیست و چه تفاوتی با ZK-Rollup دارد؟
zkEVM یک ZK-Rollup است که با ماشین مجازی اتریوم (EVM) سازگار است. ZK-Rollup معمولی از EVM پشتیبانی نمیکند و قراردادهای هوشمند اتریوم روی آن اجرا نمیشوند. zkEVM این مشکل را حل کرده و امکان اجرای قراردادهای اتریوم با هزینه کمتر را میدهد.
کدام zkEVM بهتر است: zkSync یا Polygon zkEVM؟
انتخاب بستگی به نیاز شما دارد. zkSync Era سرعت بالاتر و کارمزد کمتری دارد اما سازگاری EVM کمتری (Type 4) دارد. Polygon zkEVM سازگاری بیشتری با اتریوم (Type 2) دارد اما کمی گرانتر است. برای کاربران عادی، هر دو گزینه خوبی هستند.
آیا zkEVM از Arbitrum بهتر است؟
هر دو مزایا و معایب خود را دارند. Arbitrum اکوسیستم بزرگتر و بلوغ بیشتری دارد. zkEVM امنیت ریاضی بالاتر و برداشت فوری دارد. در حال حاضر Arbitrum TVL بیشتری دارد، اما zkEVMها با سرعت در حال رشد هستند.
چطور به zkEVM متصل شوم؟
برای اتصال به zkEVM باید ابتدا MetaMask را نصب کنید، شبکه zkEVM مورد نظر را اضافه کنید و از طریق Bridge رسمی، اتریوم خود را از L1 به zkEVM منتقل کنید. Bridge رسمی zkSync در portal.zksync.io و Bridge پالیگان در wallet.polygon.technology در دسترس است.
