لایه‌های دوم اتریوم (L2): آربیتروم، اپتیمیسم و Base چه فرقی دارند؟

اگر با دنیای ارزهای دیجیتال آشنا هستید، احتمالاً اسم لایه دوم (L2) اتریوم (ETH) را شنیده‌اید. در سال‌های اخیر، شبکه‌هایی مثل آربیتروم (ARB)، اپتیمیسم (OP) و بیس (Base) به سرعت رشد کرده‌اند و میلیاردها دلار دارایی را در خود جای داده‌اند. اما لایه دوم اتریوم دقیقاً چیست؟ این شبکه‌ها چه تفاوتی با هم دارند و چرا اصلاً به آن‌ها نیاز داریم؟ در این مقاله به‌صورت کامل و ساده همه این سوال‌ها را پاسخ می‌دهیم.

لایه دوم چیست و چرا نیاز داریم؟

برای درک L2، ابتدا باید بفهمیم چرا اتریوم به کمک نیاز دارد. اتریوم یکی از قدرتمندترین بلاکچین‌های دنیا است، اما مشکلاتی دارد که استفاده از آن را برای کاربران عادی دشوار می‌کند.

مشکل مقیاس‌پذیری اتریوم

شبکه اتریوم در حالت عادی می‌تواند حدود ۱۵ تا ۳۰ تراکنش در ثانیه پردازش کند. این عدد در مقایسه با شبکه‌های پرداخت سنتی مثل ویزا (Visa) که روزانه هزاران تراکنش در ثانیه انجام می‌دهد، بسیار ناچیز است. وقتی شبکه شلوغ می‌شود، کارمزدها به شدت بالا می‌روند. در اوج بازار صعودی ۲۰۲۱، کارمزد یک تراکنش ساده بر روی اتریوم به بیش از ۱۰۰ دلار رسید. این وضعیت استفاده از ETH برای کارهای روزمره را عملاً غیرممکن می‌کند.

3 مشکل اصلی بلاکچین  (Blockchain Trilemma)

« ویتالیک بوترین »، خالق اتریوم، مفهومی به نام Blockchain Trilemma را مطرح کرد. بر اساس این نظریه، یک بلاکچین نمی‌تواند هم‌زمان هر سه ویژگی زیر را داشته باشد:

• غیرمتمرکز بودن (Decentralization): هیچ نهاد مرکزی کنترل شبکه را در دست نداشته باشد
• امنیت (Security): شبکه در برابر حملات مقاوم باشد
• مقیاس‌پذیری (Scalability): تعداد زیادی تراکنش را سریع و ارزان پردازش کند

اتریوم، امنیت و غیرمتمرکز بودن را انتخاب کرده است. لایه‌های دوم راه حلی هستند که مقیاس‌پذیری را بدون فدا کردن امنیت اتریوم ممکن می‌سازند.

انواع فناوری‌های لایه دوم

لایه‌های دوم اتریوم با روش‌های مختلفی کار می‌کنند. آشنایی با این روش‌ها به شما کمک می‌کند تفاوت شبکه‌های مختلف را بهتر بفهمید.

Optimistic Rollup چیست؟

در این روش، تراکنش‌ها خارج از شبکه اصلی اتریوم پردازش می‌شوند و سپس به‌صورت دسته‌ای (Batch) روی اتریوم ثبت می‌شوند. نام « Optimistic » از این می‌آید که سیستم به‌صورت خوش‌بینانه فرض می‌کند همه تراکنش‌ها معتبر هستند. اگر کسی معتقد باشد تراکنشی مشکل دارد، می‌تواند آن را به چالش بکشد (Fraud Proof). آربیتروم و OP از این فناوری استفاده می‌کنند. مزیت اصلی این روش سازگاری بالا با ماشین مجازی اتریوم (EVM) است، اما برداشت دارایی‌ها ممکن است تا ۷ روز زمان ببرد.

ZK Rollup چیست؟

ZK مخفف Zero-Knowledge است. در این روش به جای خوش‌بینی، از اثبات‌های رمزنگاری پیشرفته استفاده می‌شود که صحت تراکنش‌ها را بدون نیاز به بررسی کامل ثابت می‌کنند. ZK Rollupها امنیت بالاتری دارند و برداشت دارایی‌ها سریع‌تر است. شبکه‌هایی مثل zkSync، پالیگان zkEVM و StarkNet از این فناوری استفاده می‌کنند. تنها مشکل، پیچیدگی فنی بالاتر این روش است.

State Channel

در این روش، دو طرف، یک کانال مستقیم بین خود باز می‌کنند و تراکنش‌های متعدد را آفلاین انجام می‌دهند. فقط در ابتدا و انتها با بلاک‌چین اصلی تعامل می‌کنند. این روش برای پرداخت‌های مکرر بین دو طرف مناسب است، اما محدودیت‌های زیادی دارد.

Plasma

پلاسما، یک رویکرد قدیمی‌تر است که در آن زنجیره‌های فرزند (Child Chains) موازی با اتریوم کار می‌کنند. این فناوری مشکلات و پیچیدگی‌های زیادی داشت و امروزه به نفع Rollupها کنار گذاشته شده است.

آربیتروم (Arbitrum) چیست؟

آربیتروم که توسط شرکت Offchain Labs توسعه داده شده، در حال حاضر بزرگ ترین شبکه لایه دوم اتریوم از نظر ارزش کل قفل‌شده (TVL) است. ARB، در سال ۲۰۲۱ راه‌اندازی شد و از همان ابتدا استقبال گسترده‌ای از جامعه دیفای (DeFi) دریافت کرد.

ویژگی‌های اصلی آربیتروم

• سازگاری کامل با EVM: همه قراردادهای هوشمند (Smart Contract) اتریوم را بدون تغییر می‌توان بر روی ARB اجرا کرد
• کارمزد پایین: کارمزدها معمولاً بین ۰.۰۱ تا ۰.۱ دلار است
• سرعت تراکنش: تراکنش‌ها در چند ثانیه تأیید می‌شوند
• امنیت اتریوم: امنیت آربیتروم به امنیت اتریوم وابسته است
• Nitro Upgrade: به‌روز رسانی Nitro در ۲۰۲۲ سرعت و کارایی را به طرز چشمگیری بهبود داد
• Stylus: قابلیت نوشتن قراردادهای هوشمند با زبان‌های Rust و C++ علاوه بر سالیدیتی (Solidity)

اکوسیستم و پروژه‌های آربیتروم

اکوسیستم Arbitrum یکی از غنی‌ترین اکوسیستم‌های L2 است. پروژه‌های مهم بر روی آربیتروم شامل موارد زیر می‌شود:

• GMX: یکی از بزرگ‌ترین پلتفرم‌های معاملات دائمی (پرپچوآل (Perpetual)) غیرمتمرکز
• Uniswap V3: محبوب‌ترین صرافی غیرمتمرکز (DEX) دنیا روی آربیتروم فعال است
• Camelot DEX: صرافی بومی آربیتروم با ویژگی‌های اختصاصی
• Radiant Capital: پروتکل وام‌دهی (Lending)
• Pendle: بازار درآمد ثابت دیفای

در ابتدای ۲۰۲۶، ارزش کل قفل‌شده آربیتروم بیش از ۱۵ میلیارد دلار بود که نشان دهنده اعتماد بالای جامعه دیفای به این شبکه است.

توکن ARB

توکن حاکمیتی ARB در مارس ۲۰۲۳ از طریق یک ایردراپ (Airdrop) گسترده توزیع شد. دارندگان ARB می‌توانند در تصمیم‌گیری‌های مربوط به پروتکل آربیتروم شرکت کنند. سازمان غیرمتمرکز خودمختار یا همان دائو (DAO) آربیتروم یکی از فعال‌ترین سازمان‌های غیرمتمرکز در دنیای کریپتو است.

اپتیمیسم (Optimism) چیست؟

اپتیمیسم که توسط Optimism Foundation توسعه داده شده، یکی دیگر از پیشگامان لایه دوم اتریوم است. این پروژه در ۲۰۲۱ برای عموم باز شد و از ابتدا تمرکز زیادی بر روی منبع باز (Open Source) بودن و ساخت یک اکوسیستم بزرگ‌تر داشت.

ویژگی‌های اصلی اپتیمیسم

• سازگاری با EVM: مثل آربیتروم، کدهای اتریوم را بدون تغییر اجرا می‌کند
• کارمزد پایین: کارمزدها معمولاً زیر ۰.۱ دلار است
• منبع باز: تمام کدهای OP به‌صورت عمومی در دسترس است
• OP Stack: یک چارچوب مدولار که اجازه می‌دهد شبکه‌های دیگر از فناوری اپتیمیسم استفاده کنند

Superchain و OP Stack

بزرگ‌ترین نقطه قوت اپتیمیسم، چشم انداز سوپرچین است. Optimism Foundation یک فریم‌ورک به نام OP Stack ساخته که شبکه‌های مختلف می‌توانند از آن برای ساخت شبکه L2 خودشان استفاده کنند. نتیجه این تصمیم خارق‌العاده بوده است. شبکه‌هایی مثل Base، زورا (Zora)، Mode، رداِستون (Redstone) و ده‌ها شبکه دیگر روی OP Stack ساخته شده‌اند. این شبکه‌ها می‌توانند با هم تعامل‌پذیر باشند و یک اکوسیستم بزرگ‌تر به نام Superchain را تشکیل دهند. در آینده، قرار است بخشی از کارمزدهای این شبکه‌ها به خزانه اپتیمیسم برود.

توکن OP

رمزارز بومی اپتیمیسم در ۲۰۲۲ از طریق ایردراپ توزیع شد. این توکن برای رأی‌گیری در تصمیمات حاکمیتی استفاده می‌شود. اپتیمیسم یک سیستم حاکمیتی دو لایه دارد: Token House (دارندگان OP) و Citizens’ House (افراد منتخب جامعه). این ساختار تلاش می‌کند بین تأثیر مالی و تأثیر اجتماعی تعادل ایجاد کند.

شبکه Base چیست؟

بیس، یکی از جوان‌ترین و در عین حال پرسروصداترین شبکه‌های لایه دوم ETH است. این شبکه در آگوست ۲۰۲۳ برای عموم راه‌اندازی شد و از همان ابتدا رشدی حیرت‌انگیز داشت.

رابطه Base با کوین بیس

Base توسط صرافی Coinbase، یکی از بزرگ‌ترین پلتفرم‌های معاملاتی ارز دیجیتال در دنیا، ساخته شده است. Coinbase یک شرکت آمریکایی است که در بورس نزدک (NASDAQ) فهرست شده و تحت نظارت قانونی ایالات متحده فعالیت می‌کند. این موضوع به Base اعتبار زیادی می‌دهد زیرا کاربران می‌دانند یک شرکت قانونی و معتبر پشت آن است. بااین‌حال،Base  یک شبکه کاملاً مستقل است و نه Coinbase کنترل کامل آن را دارد و نه توکن بومی خاصی برای آن ایجاد شده است.

ویژگی‌های شبکه بیس

• ساخته شده روی OP Stack: بیس، از همان فناوری اپتیمیسم استفاده می‌کند
• بدون توکن بومی: Base توکن اختصاصی ندارد و این یعنی نباید هیچ ایردراپی از آن انتظار داشت
• پشتیبانی Coinbase: یکپارچگی با اپلیکیشن و محصولات Coinbase
• کارمزد بسیار پایین: معمولاً زیر ۰.۰۱ دلار
• توسعه دهندگان زیاد: دسترسی آسان برای توسعه دهندگان Web2 که می‌خواهند وارد وب3 شوند

چرا Base رشد سریعی داشت؟

چند عامل باعث رشد سریع Base شدند:

• اعتبار Coinbase: کاربران کوین بیس به‌راحتی می‌توانند از اتریوم به Base منتقل شوند
• کارمزدهای پایین: حتی پایین تر از آربیتروم و اپتیمیسم
• رونق میم کوین (Memecoin): موجی از میم کوین‌های موفق مثل BRETT بر روی Base راه‌اندازی شدند
• Friend.tech: اپلیکیشن اجتماعی Web3 که در ۲۰۲۳ ترافیک زیادی به بیس آورد
• محیط دوستانه برای توسعه دهندگان: ابزارها و مستندات خوب برای ساختن پروژه

در اوایل ۲۰۲۶، ارزش کل قفل‌شده شبکه Base به مرز ۱۰ میلیارد دلار رسیده و تعداد تراکنش‌های روزانه آن گاهی از آربیتروم هم بیشتر می‌شود.

مقایسه آربیتروم، اپتیمیسم و Base

مقایسه آربیتروم اپتیمیسم و Base در شبکه لایه دوم اتریوم

حال که با هر سه شبکه آشنا شدیم، بیایید آن‌ها را کنار هم قرار دهیم.

جدول مقایسه (کارمزد، سرعت، TVL)

ویژگی	آربیتروم (Arbitrum)	اپتیمیسم (Optimism)	Base
فناوری	Optimistic Rollup (Nitro)	Optimistic Rollup (OP Stack)	Optimistic Rollup (OP Stack)
توسعه دهنده	Offchain Labs	Optimism Foundation	Coinbase
TVL (2026)	بیش از ۱۵ میلیارد دلار	حدود ۸ میلیارد دلار	نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار
کارمزد متوسط	۰.۰۱ تا ۰.۱ دلار	۰.۰۱ تا ۰.۱ دلار	کمتر از ۰.۰۱ دلار
زمان تأیید تراکنش	۱ تا ۳ ثانیه	۱ تا ۳ ثانیه	۱ تا ۲ ثانیه
توکن بومی	ARB	OP	ندارد
زمان برداشت به اتریوم	۷ روز (بدون پل شخص ثالث)	۷ روز (بدون پل شخص ثالث)	۷ روز (بدون پل شخص ثالث)
قابلیت خاص	Stylus (Rust / C++)	Superchain / OP Stack	ادغام با Coinbase

کدام شبکه مناسب شماست؟

• اگر به‌طور جدی در حوزه دیفای فعال هستید: آربیتروم با بزرگ‌ترین اکوسیستم DeFi و بالاترین TVL گزینه مناسبی است. پروژه‌هایی مثل GMX و Camelot تجربه‌های منحصربه فردی ارائه می‌دهند.
• اگر به اکوسیستم بزرگ‌تر اهمیت می‌دهید: اپتیمیسم با OP Stack در حال ساختن یک اینترنت بلاکچینی به هم متصل است و چشم‌انداز بلندمدت جالبی دارد.
• اگر کاربر Coinbase هستید یا کارمزد برای‌تان مهم است: Base با پایین‌ترین کارمزدها و ادغام با Coinbase انتخاب طبیعی است.
• اگر تازه‌کار هستید: Base به‌دلیل سادگی و یکپارچگی با کوین بیس برای مبتدیان مناسب‌تر است.

چطور از L2های اتریوم استفاده کنیم؟

برای شروع استفاده از لایه‌های دوم اتریوم، ابتدا باید ETH داشته باشید. اگر هنوز اتریوم ندارید، می‌توانید از طریق خرید اتریوم در ارزینجا اقدام کنید. ارزینجا یکی از پلتفرم‌های معتبر خرید و فروش ارز دیجیتال است که فرآیند ساده‌ای برای ایرانیان فراهم کرده است.

بعد از تهیه اتریوم، مراحل زیر را دنبال کنید:

1. کیف پول Web3 نصب کنید: متامسک (MetaMask) محبوب‌ترین گزینه است. آن را از سایت رسمی metamask.io دانلود کنید.
2. شبکه لایه دوم را اضافه کنید: در MetaMask می‌توانید شبکه‌های Arbitrum، اپتیمیسم و Base را اضافه کنید. سایت chainlist.org این کار را ساده می‌کند.
3. دارایی‌های خود را پل بزنید (Bridging): از طریق پل‌های رسمی (bridge.arbitrum.io ،app.optimism.io و bridge.base.org) اتریوم خود را به شبکه موردنظر منتقل کنید.
4. شروع به استفاده کنید: حالا می‌توانید از پروتکل‌های دیفای، توکن‌های غیرقابل تعویض (NFT) و سایر اپلیکیشن‌های موجود در این شبکه‌ها استفاده کنید.

نکته مهم: برای پرداخت کارمزد روی هر شبکه لایه دوم، به ETH نیاز دارید، نه توکن بومی آن شبکه. مقدار کمی ETH روی شبکه لایه دوم برای شروع کافی است.

همچنین، اگر به تتر (USDT) برای معاملات استیبل کوین (Stablecoin) نیاز دارید، می‌توانید از خرید تتر در ارزینجا استفاده کنید و سپس آن را به شبکه لایه دوم منتقل کنید.

آینده لایه‌های دوم اتریوم

L2های اتریوم در مسیر رشد شتابانی قرار دارند. چند روند مهم برای آینده این فناوری:

• EIP-4844 (Proto-Danksharding): این ارتقا که در ابتدای ۲۰۲۴ فعال شد، کارمزدهای لایه دوم را تا ۱۰ برابر کاهش داد. Danksharding کامل در آینده این عدد را بیشتر هم کاهش خواهد داد.
• رقابت ZK Rollupها: شبکه‌هایی مثل zkSync و StarkNet با فناوری ZK Rollup رقیب جدی برای Optimistic Rollupها هستند. در بلندمدت، ZK Rollupها مزیت امنیتی و سرعتی بیشتری دارند.
• رشد Superchain: اگر اپتیمیسم موفق شود ده‌ها شبکه مختلف را به هم متصل کند، یک اینترنت بلاکچینی واقعی شکل می‌گیرد.
• ادغام با Ethereum Mainnet: بعضی کارشناسان معتقدند در آینده مرز بین لایه اول (L1) و لایه دوم کم‌رنگ‌تر می‌شود.
• ورود کاربران بیشتر: با پایین آمدن کارمزدها و بهتر شدن تجربه کاربری، انتظار می‌رود میلیون‌ها کاربر جدید وارد اکوسیستم لایه دوم شوند.

مجموع TVL لایه‌های دوم اتریوم در ابتدای ۲۰۲۶ از ۵۰ میلیارد دلار گذشته و به نظر می‌رسد این عدد در سال‌های آینده به‌طور چشمگیری افزایش پیدا کند.

سوالات متداول